የብሉይ ኪዳን መጽሐፍ ቅዱስ ጥናት

ቅዱሳት መጻሕፍት እና የመጽሐፍ ቅዱስ መለኮታዊ ሥልጣን የውይይት ጥያቄ፦ በምድር ላይ ያለ እያንዳንዱ ሃይማኖት ከአምላኩ በቀጥታ እንደተቀበለ የሚያምነው የራሱ የሆነ ልዩ መጽሐፍ አለው። ለምሳሌ ሂንዱዎች ቬዳስ (Vedas)፥ ቡድሒስቶች ቲፒታካ (Tipitaka)፥ ሙስሊሞች ደግሞ አላህ በጂብሪል በኩል ለነቢዩ መሐመድ ቃል በቃል ሰጠው የሚሉትን ቁርዓን (Qur’an) ከእስትንፋሰ-መለኮት የተገኙ ቅዱሳት መጻሕፍት ናቸው ብለው ያምናሉ። በተመሳሳይ መንገድ እንደ የይሖዋ ምስክሮች ያሉ ድርጅቶች የመጽሐፍ ቅዱስን እውነት በመበረዝ «የመጠባበቂያ ግንብ» (Watchtower) ጽሑፎቻቸው መጽሐፍ ቅዱስን ይበልጥ ያብራራል በማለት ይናገራሉ። እኛ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ግን እግዚአብሔር ለሰው ልጅ መዳን አንድ ፍጹም እስትንፋሰ-እግዚአብሔር የሆነ መጽሐፍ ብቻ እንደሰጠ በቅንነት እናምናለን። ይህም መጽሐፍ ብሉይና አዲስ ኪዳን የተሰኙ ሁለት ታላላቅ ክፍሎች ያሉት ቅዱስ መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ነው። ምንም እንኳ ሌሎች ታሪካዊ መጻሕፍት አንዳንድ ጠቃሚ መረጃዎችን ሊሰጡን ቢችሉም፥ ፈጽሞ ስሕተት የሌለበትና የመጨረሻው የእግዚአብሔር ቃል የሰፈረበት በ 66ቱ መጻሕፍት ውስጥ ብቻ እንደሆነ በእምነት እንቀበላለን። በኢየሱስ ክርስቶስ ዘመን የነበሩት አብዛኞቹ አይሁዶች፥ 39ኙ የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት በሰዎች እጅ የተጻፉ ቢሆንም ፍጹም የእግዚአብሔር ቃል እንደሆኑ በሚገባ ተረድተው ነበር። ምንም እንኳ እግዚአብሔር ቃሉን ለመጻፍ ቅዱሳን ሰዎችን መሣሪያ አድርጎ ቢጠቀምም፥ በእነዚህ 39 መጻሕፍት ውስጥ የሚገኘው መለኮታዊ አሳብ ሁሉ እግዚአብሔር ራሱ በቀጥታ የተናገረው ፍጹም ሥልጣናዊ ቃል እንደሆነ ያምኑ ነበር። ጌታችን ክርስቶስ በምድር ላይ በነበረበት ወቅት ከሦስቱም ዐቢይ የብሉይ ኪዳን ምድቦች፥ ማለትም ከሕግ (ኦሪት)፥ ከነቢያትና ከጽሑፎች (መዝሙራት) እየጠቀሰ በማስተማር ፍጹም የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን በተደጋጋሚ አስረድቷል (ሉቃስ 24፡44)። ሐዋርያው ጳውሎስም የብሉይ ኪዳን ቅዱሳት ጽሑፎች ሁሉ የሰው ፈቃድ ውጤት ሳይሆኑ፥ የእግዚአብሔር እስትንፋስ እንደሆኑ በግልጽ አስምሮበታል (2ኛ ጢሞ. 3፡16)። መለኮታዊ አጻጻፍ (የሰውና የእግዚአብሔር ሥራ ውሕደት) እግዚአብሔር በአዲስ ኪዳን ዘመን መጻሕፍትን ያስጻፈው፥ በትክክል በብሉይ ኪዳን ዘመን የተጠቀመበትን መለኮታዊ ጥበብ መሠረት በማድረግ ነው። መጽሐፍ ቅዱስ የሰው ሥራ ብቻ አይደለም፤ ወይም ደግሞ የሰው ማንነት የሌለበት የእግዚአብሔር ሥራ ብቻ አይደለም። እግዚአብሔር ሰዎች እንዲጽፉለት የፈለገውን አሳብ በጆሯቸው ላይ ሰብአዊ ባህሪያቸውን አጥፍቶ ቃል በቃል አላነበነበላቸውም (ይህ ሁኔታ ሙስሊሞች መሐመድ ከቃላት ውጭ በባዶ ተቀብሎ ጽፎታል ብለው ከሚያምኑት የሜካኒካል አጻጻፍ አስተሳሰብ ፍጹም የተለየ ነው)። በአንጻሩ እያንዳንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ መጽሐፍ የሰውና የእግዚአብሔር ሥራ ፍጹም ውሕደት ውጤት ነው፤ የተለያዩ የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች መልእክቶቻቸውን የጻፉት የመንፈስ ቅዱስን አሳብ በመከተል፥ ነገር ግን የራሳቸውን የቃላት አጠቃቀም፥ እውቀትና ባህል በመጠቀም ነበር። ለዚህ ነው የስነ-ጽሑፍ ምሁራን አንዳንድ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት (ለምሳሌ የሉቃስና የዕብራውያን መጽሐፍ) የተጻፉበት የግሪክ ቋንቋ ደረጃ ከሌሎቹ እጅግ የላቀ መሆኑን የሚናገሩት። በጽሑፋቸው ውስጥ የእያንዳንዱ ጸሐፊ ግላዊ ባሕርይና ዘይቤ በግልጽ ይታያል፦ እያንዳንዱ ጸሐፊ የራሱን የተወሰኑ ቃላት በተደጋጋሚ ይደጋግማል፤ ለምሳሌ ዮሐንስ «ብርሃን» እና «ጨለማ» የሚሉትን ቃላት በወንጌሉና በመልእክቶቹ በተደጋጋሚ ጠቅሷል። ይህ ታሪካዊ ሐቅ የሚያሳየው መንፈስ ቅዱስ ቃሉን ሲያስፍር የጸሐፊዎቹን ሰብአዊ ማንነት፥ ስሜትና ችሎታ ችላ እንዳላደረገ ነው። ይህ ባይሆን ኖሮ እያንዳንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ መጽሐፍ ፍጹም አንድ ዓይነት ቃላትን፥ አገላለጾችንና ሥነ-ጽሑፋዊ ስልቶችን ብቻ ያንጸባርቅ ነበር፤ ነገር ግን በመጻሕፍቱ ውስጥ የምናየው የተለያየ ውብ አቀራረብን ነው። መንፈስ ቅዱስ የእያንዳንዱን ጸሐፊ ስብዕና፥ ቋንቋና ችሎታ ሙሉ በሙሉ እንዲንጸባረቅ በመፍቀድ የጽሕፈት ሂደቱን በሉዓላዊ ጥበቡ ስለተቆጣጠረ፥ ሁሉም ነገር ተጽፎ ከተጠናቀቀ በኋላ እግዚአብሔር ለሰው ልጅ ሊያስተላልፍ የፈለገው ሰማያዊ አሳብ ያለምንም ስሕተት በትክክል ሊሰፍን ችሏል። መንፈስ ቅዱስ የእያንዳንዱን ደራሲ አሳብ፥ ቃልና ዓረፍተ-ነገር ስለተቆጣጠረ የመጨረሻው ውጤት ፍጹም የእግዚአብሔር ቃል እንደሆነ በክብር እንገነዘባለን። ታላቁ ንጽጽር፦ ነገረ-መለኮት ምሁራን በመጽሐፍ ቅዱስ አጻጻፍና በክርስቶስ ማንነት መካከል ታላቅ ተመሳሳይነት እንዳለ ይናገራሉ። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በአንድ ጊዜ ፍጹም አምላክና ፍጹም ሰው እንደሆነ ሁሉ፥ መጽሐፍ ቅዱስም በአንድ ጊዜ ፍጹም የእግዚአብሔር አሳብና ፍጹም የሰው እጅ ሥራ ውሕደት ነው። ይህም መጽሐፍ ቅዱስን እንደ ተራ የሰዎች የፍልስፍና መጻሕፍት አድርገን ማጥናት እንደሌለብን ያስገነዝበናል። ይልቁኑ ቃሉን ስናነብ እግዚአብሔር ራሱ በቀጥታ እንደሚናገረን አድርገን በፍርሃት ልናጠናው ይገባል። የእውነት መንፈስ መመሪያ እና የሐዋርያት ምስክርነት ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ከመሰቀሉ በፊት ደቀ-መዛሙርቱ እርሱ ከሄደ በኋላ የእውነትን መንፈስ (መንፈስ ቅዱስን) እንደሚቀበሉ በግልጽ ተስፋ ሰጥቷቸው ነበር። ከመንፈስ ቅዱስ ዐበይት ሥራዎች መካከል አንዱ፦ በሐዋርያት ልብና አእምሮ ውስጥ በኃይል በመሥራት፥ የክርስቶስን እውነት ያለምንም ስሕተት በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ እንዲጽፉ ማድረግ ነበር። ክርስቶስ በዮሐንስ ወንጌል 16፡12-14 ላይ እንዲህ ብሏል፦ «የምነግራችሁ ገና ብዙ አለኝ፥ ነገር ግን አሁን ልትሸከሙት አትችሉም። ግን እርሱ የእውነት መንፈስ በመጣ ጊዜ ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል፤ የሚሰማውን ሁሉ ይናገራል እንጂ ከራሱ አይነግርምና፥ የሚመጣውንም ይነግራችኋል። እርሱ ያከብረኛል፥ ለእኔ ካለኝ ወስዶ ይነግራችኋልና።» በተጨማሪም ክርስቶስ፥ «አብ በስሜ የሚልከው ግን መንፈስ ቅዱስ የሆነው አጽናኝ እርሱ ሁሉን ያስተምራችኋል፤ እኔም የነገርኋችሁን ሁሉ ያሳስባችኋል» ብሏል (ዮሐ. 14:26)። አንዳንድ የነገረ-መለኮት ምሁራን የዚህን ጥቅስ መለኮታዊ ይዘት ሲተረጉሙ፦ «የነገርኋችሁን ያሳስባችኋል» የሚለው ቃል አራቱን ታሪካዊ ወንጌላት እንደሚያመለክት፥ «ወደ እውነት ሁሉ ይመራችኋል» የሚለው ደግሞ የሐዋርያትን መለኮታዊ መልእክቶች፥ እንዲሁም «የሚመጣውንም ይነግራችኋል» የሚለው ደግሞ የወደፊቱን ትንቢት የዮሐንስ ራእይ መጽሐፍን እንደሚያመለክት በክብር ይናገራሉ። በኋላም ሐዋርያው ጴጥሮስ በጻፈው መልእክቱ ላይ፥ ሐዋርያው ጳውሎስ በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ የጻፋቸው መልእክቶች ሁሉ እንደ ብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት ፍጹም መለኮታዊ ሥልጣን እንዳላቸው እንዲህ ሲል በይፋ መሰከረ፦ «የተወደደው ወንድማችን ጳውሎስ ደግሞ እንደ ተሰጠው ጥበብ መጠን ጻፈላችሁ… ያልተማሩትና የማይጸኑትም ሰዎች ሌሎችን መጻሕፍት እንደሚያጣምሙ እነዚህን ደግሞ ለገዛ ጥፋታቸው ያጣምማሉ።» (2ኛ ጴጥ. 3፡15-16) ይህ ታላቅ ምስክርነት የሚያሳየው ሐዋርያት ገና በሕይወት ሳሉ እንኳ፥ መንፈስ ቅዱስ ያጻፋቸውን የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ከጥንቱ ከብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት እኩል በሥልጣን ማየት እንደጀመሩ ነው። የአዲስ ኪዳን መጻሕፍትን ለመለየት የተጠቀሙባቸው 3 መመዘኛዎች የእግዚአብሔር ቃል የሆነውን እውነተኛ መጽሐፍ፥ ከተለያዩ የሰዎች የሐሰት ጽሑፎች በጥንቃቄ ለይቶ ማወቅ ለጥንት ክርስቲያኖች የሕይወትና የሞት ወሳኝ ተግባር ነበር። ምክንያቱም በዚያ ዘመን «ሐዋርያት ነን» እያሉ በውሸት ስም የተጻፉ በርካታ መጻሕፍት (ለምሳሌ የቶማስ ወንጌል፥ የጴጥሮስ ራእይ ወዘተ.) ይሰራጩ ስለነበርና የነዚህ ጽሑፎች ይዘት ከሐዋርያቱ እውነተኛ ትምህርት ጋር ፍጹም ይጋጭ ስለነበር ነው። በከባድ የመንግሥት ስደት ወቅት ክርስቲያኖች ለእግዚአብሔር እውነት ለመሞት ቆርጠው የተነሱ ነበሩ፤ ስለዚህ ለሰዎች የውሸት ተረትና ፍልስፍና ደማቸውን በከንቱ ማፍሰስ ፈጽሞ አልፈለጉም ነበር። መጻሕፍቱን በእጅ መገልበጡ ደግሞ እጅግ ረጅም ጊዜ የሚወስድ ተግባር ስለነበር፥ በዓለም ሁሉ ያሉ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የእግዚአብሔር ቃል የሆኑትን እውነተኛ መጻሕፍት ብቻ ለይተው ለመሰብሰብ ተገደዱ። እነዚህ ቀደምት የኮንሲል መሪዎችና የቤተ ክርስቲያን አባቶች አንድ ጽሑፍ እውነተኛ የአዲስ ኪዳን ክፍል መሆኑን ለማረጋገጥ የተጠቀሙባቸው 3 ታላላቅ መመዘኛዎች (Criteria of Canonicity) የሚከተሉት ነበሩ፦ 27ቱ መጻሕፍት ሙሉ በሙሉ ታውቀው ለመደራጀት ለምን ጊዜ ወሰዱ? አብዛኞቹ ዋና ዋና የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት (አራቱ ወንጌላት፥ የጳውሎስ 13 መልእክቶች፥ 1ኛ ጴጥሮስና 1ኛ ዮሐንስ) የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን በዓለም አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ለማረጋገጥ ብዙ ጊዜ አልወሰደም ነበር፤ ሐዋርያት በሰማዕትነት ካረፉ ከጥቂት ዓመታት በኋላ ወዲያውኑ ታውቀው ነበር። ነገር ግን አጠቃላይ 27ቱ መጻሕፍት በአንድነት በይፋ ታውቀው ለማክተም እስከ 367 ዓ.ም. (እስከ አትናቴዎስ ፋሲካ ደብዳቤና እስከ ካርቴጅ ጉባኤ) ድረስ ረጅም ጊዜ የወሰደባቸው 3 ታሪካዊ ምክንያቶች ነበሩ፦ ይህ ታሪካዊ የምርጫና የማረጋገጫ ሂደት የሰዎች ብቻ የፈጠራ ሥራ አልነበረም፤ መጻሕፍቱን በመንፈስ ቅዱስ እስትንፋስነት እንዲጻፉ ያደረገው ያው አምላክ መንፈስ ቅዱስ፥ የቤተ ክርስቲያን መሪዎችና ቅዱሳን አማኞች በጥንቃቄ መርምረው እውነተኛውን ቃል ብቻ ዕውቅና እንዲሰጡ ልባቸውን በጸጋ መርቷል። የውይይት ጥያቄ፦ 📜 የአዲስ ኪዳን ቅጂዎች ታሪካዊ አስተማማኝነት የውይይት ጥያቄ፦ የባዕድ ሃይማኖት ወገኖች (ለምሳሌ ሙስሊሞች) «ክርስቲያኖች መጽሐፍ ቅዱስን በሂደት በየዘመናቱ በሰው እጅ ለውጠውታል፥ አበረዙትም» ብለው

የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት አመጣጥና አወቃቀር የውይይት ጥያቄ፦ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ ወቅት ምንም ዓይነት የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ በገዛ እጁ አልጻፈም። አዲስ ኪዳን የተጻፈው እርሱ የድነት ሥራውን ፈጽሞ ወደ ሰማይ ከዐረገ ከረዥም ጊዜ በኋላ ነበር። ስለዚህ አዲስ ኪዳን መጻፍ የተጀመረው ክርስቶስ ካረገ ከ 20 ዓመታት በኋላ ነበር። ምናልባትም በ 49 ዓ.ም. አካባቢ የተጻፈው የመጀመሪያው መጽሐፍ የገላትያ መልእክት ሳይሆን አይቀርም ተብሎ በምሁራን ይገመታል። የመጨረሻው የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ የሆነው የዮሐንስ ራእይ የተጻፈው በ 95 ዓ.ም. አካባቢ ነበር። ክርስቲያኖች በየስፍራው ተበትነው ይኖሩ ስለነበር፥ የእግዚአብሔር እስትንፋስ የሆኑትን የ 27ቱን የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ትክክለኛ ዝርዝር (Canon) ሙሉ በሙሉ ለይቶ ለማጽደቅ ተጨማሪ 200 ዓመታት ወስዷል። የውይይት ጥያቄ፦ የትንቢተ ኤርምያስ 31፡31-34፤ የትንቢተ ኢዩኤል 2፡28-29 እና የትንቢተ ሕዝቅኤል 37፡24-28 ክፍሎችን በጥንቃቄ አንብብ። እግዚአብሔር ስለሚመጣው ታላቅ የጸጋ ለውጥና ስለ መንፈስ ቅዱስ አሠራር ለአይሁድ ሕዝብ የገባው የቃል ኪዳን ተስፋ ምን ነበር? የጥንት ክርስቲያኖች አሁን አዲስ ኪዳን ብለን በምንጠራው ቅዱስ ጥራዝ ውስጥ የሚገኙትን መጻሕፍት ከመንፈስ ቅዱስ መሪነት ጋር ካሰባሰቡ በኋላ፥ መጽሐፍ ቅዱስን በሁለት ታላላቅ ክፍሎች ከፈሉት። አይሁዶች እንደ እግዚአብሔር ቃል የተቀበሏቸውን የመጀመሪያዎቹን 39 መጻሕፍት «ብሉይ ኪዳን» ብለው ሰየሟቸው። (በክርስቶስ ዘመን የነበሩ አብዛኛዎቹ አይሁዶች እነዚህ 39ኙ የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ብቻ እውነተኛ የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን ያምኑ ነበር፤ የዚህ ስብስብ ሙሉ ስምምነት ለአይሁድ ይፋዊ የሆነው በ 100 ዓ.ም. አካባቢ በተደረገው በጃምኒያው የአይሁድ ሸንጎ ነበር)። ክርስቲያኖችም ከአይሁድ ታሪክ ጋር በመስማማት እነዚህ መጻሕፍት የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን በክብር ተቀበሉ። ይህም ሆኖ የክርስቶስ በሥጋ መምጣትና መሠዋት ታላቅ መለኮታዊ ለውጥ እንዳስከተለ ያውቁ ነበር። ነቢያት አስቀድመው የተነበዩለት አዲስ ኪዳን፥ በክርስቶስ የመስቀል ሞት በይፋ ተጀመረ። ስለሆነም ክርስቲያኖች ከክርስቶስ በፊት የተጻፉትን መጻሕፍት «ብሉይ ኪዳን» ብለው ጠሯቸው። ይህም እነዚህ መጻሕፍት ከክርስቶስ መምጣት በፊት እግዚአብሔር ከሰዎች ጋር ይሠራ የነበረበትን ጊዜያዊ የሕግ ሥርዓት የሚገልጹ መሆናቸውን ያሳያል። ነገር ግን ክርስቶስ በመምጣቱና በመስቀል ላይ ቅዱስ ደሙን በማፍሰሱ አዲስ የጸጋ ታሪክ ምዕራፍ ተከፍቷል፤ ክርስቶስ ራሱ በመጨረሻው እራት ላይ «ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈስሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው» ገልጾላቸው ነበር (ሉቃስ 22፡20)። በዚህ የጸጋ ዘመን እግዚአብሔር በአይሁድ ሕዝብ ላይ ብቻ ማተኮሩን አቁሞ፥ ለአሕዛብና ለዓለም ሁሉ ዘላለማዊ ዕቅዱን በመፈጸም ላይ ነበር። በመሆኑም የጥንት ክርስቲያኖች 27 መጻሕፍት የሚገኙበትን ሁለተኛውን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል «አዲስ ኪዳን» ብለው በደስታ ጠሩት። የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት አምስት ዐበይት ምድቦች የጥንት ቤተ ክርስቲያን መሪዎች የአዲስ ኪዳን መጻሕፍትን በአንድ ጥራዝ ሲያሰባስቡ፥ ዝርዝራቸውን የተጻፉበትን የዘመን ቅደም-ተከተል መሠረት በማድረግ አላዘጋጁትም ነበር። ይልቁንም ለአንባቢና ለቤተ ክርስቲያን ትምህርት እንዲያመች በሚከተሉት አምስት ዐበይት መንፈሳዊ ምድቦች ከፍለዋቸዋል፦ ፩. ታሪካዊ ምድብ (ወንጌላት) የመጀመሪያው ምድብ አራቱን ወንጌላት ያካትታል። እነዚህ በተለያዩ መለኮታውያን ጸሐፊዎች የተጻፉ አራት መጻሕፍት (ማቴዎስ፥ ማርቆስ፥ ሉቃስ፥ ዮሐንስ)፥ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ሰማያዊ ማንነት፥ ምድራዊ ሕይወት፥ አገልግሎት፥ ስቅለትና ትንሣኤ በጥንቃቄ ይተርካሉ። ፪. ታሪካዊ ምድብ (የቤተ ክርስቲያን ታሪክ) ሁለተኛው ምድብ የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ነው። በሐኪሙ በሉቃስ የተጻፈው ይህ ታሪካዊ ዘገባ፥ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን በመንፈስ ቅዱስ ኃይል አማካይነት ከኢየሩሳሌም ተነስታ እስከ ሮም ግዛት ድረስ ወንጌል እንዴት በኃይል እንደተስፋፋ በዝርዝር ያብራራል (ከ 30 እስከ 60 ዓ.ም. የነበረውን ታሪክ ይይዛል)። ፫. የጳውሎስ መልእክቶች ምድብ አብዛኛዎቹ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት የሚገኙት በዚህ በሦስተኛው ምድብ ውስጥ ነው። እነዚህም በብርሃኑ ሐዋርያ በቅዱስ ጳውሎስ የተጻፉ 13 ታላላቅ መልእክቶች ናቸው። እነዚህ መጻሕፍት የተጻፉበትን የዘመን ቅደም-ተከተል ተከትለው የተሰደሩ ሳይሆኑ፥ ከረዥሙና በነገረ-መለኮት ትምህርታቸው እጅግ ሰፊ ከሆኑት (እንደ ሮሜ እና 1ኛ ቆሮንቶስ) ጀምሮ ቀስ በቀስ ወደ አጭሩ የፊልሞና መልእክት በሚያመራ መዋቅር የተደራጁ ናቸው። እነዚህ መልእክቶች ለተወሰኑ አጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ወይም ለግለሰብ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የተላኩ ሲሆኑ፥ አማኞች ሊከተሏቸው የሚገቡ መለኮታዊ ምክሮችን፥ አስተምህሮዎችንና ሥነ-ምግባራትን በሙላት ያካትታሉ። (ታሪካዊ ማስታወሻ፦ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ ማንነት ለረዥም ጊዜ ከፍተኛ ክርክር አስነስቶ ነበር። አንዳንዶች ጸሐፊው ጳውሎስ እንደሆነ ያምናሉ፤ ይህም በአማርኛው የመጽሐፍ ቅዱስ ርእስ ላይ ተንጸባርቆ ይታያል። ሌሎች በርካታ ምሁራን ግን መጽሐፉ ራሱ የጸሐፊውን ስም ስለማይጠቅስና የአጻጻፍ ስልቱ ከጳውሎስ ስለሚለይ ሌላ የእግዚአብሔር ሰው እንደጻፈው ይገምታሉ። በዚህም ምክንያት የዕብራውያን መልእክት በቀጥታ ከጳውሎስ መልእክቶች ቀጥሎ፥ በአጠቃላይ መልእክቶች መጀመሪያ ላይ እንዲቀመጥ ተደርጓል)። ፬. አጠቃላይ (ካቶሊካዊ) መልእክቶች ምድብ አራተኛው ምድብ እንደ ቅዱስ ጴጥሮስ፥ ሐዋርያው ዮሐንስ፥ እንዲሁም የጌታ ወንድሞች የሆኑት ያዕቆብና ይሁዳ በመሳሰሉት በተለያዩ ጸሐፊዎች የተጻፉትን መልእክቶች ያጠቃልላል። እነዚህ መልእክቶች ለአንድ የተወሰነ ግለሰብ ወይም ለአንድ አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ብቻ የተላኩ ሳይሆኑ፥ በዓለም ዙሪያ ለተበተኑ ክርስቲያኖች ሁሉ በወል የተጻፉ በመሆናቸው ምሁራን «አጠቃላይ (ካቶሊካዊ) መልእክቶች» በማለት ይጠሯቸዋል። በዚህ ምድብ ውስጥ 8 መጻሕፍት ያሉ ሲሆን፥ እነርሱም ከዕብራውያን መልእክት ጀምሮ እስከ ይሁዳ መልእክት ያሉት ናቸው። እነዚህ መልእክቶች የተጻፉት ጥልቅ የአስተምህሮ ክርክር ለመስጠት ሳይሆን፥ ብዙ አብያተ ክርስቲያናት በየዕለቱ የሚያጋጥሟቸውን የእምነት ፈተናዎች፥ ስደቶችና የኑፋቄ ችግሮች ለመቋቋም እንዲችሉ የተሰጡ ተግባራዊ መመሪያዎች ናቸው። ፭. ትንቢታዊ ምድብ (የዮሐንስ ራእይ) በአምስተኛውና በመጨረሻው ምድብ ውስጥ የሚገኘው የዮሐንስ ራእይ መጽሐፍ ነው። ክርስቲያኖች ይህ መጽሐፍ እግዚአብሔር የታሪክን ፍጻሜ ለመግለጥና የዘላለም ቅዱስ መንግሥቱን ለመመሥረት የወጠነውን አጠቃላይ ዕቅድ የሚያመለክት የመጨረሻው የእስትንፋሰ-መለኮት ጽሑፍ እንደሆነ ስለተረዱ፥ በመጽሐፍ ቅዱስ ማጠቃለያ ላይ አስገብተውታል። ሐዋርያው ዮሐንስ ይህ መጽሐፍ የቅዱሳት መጻሕፍት ፍጻሜና የማጠቃለያ ማኅተም መሆኑን በመንፈስ ቅዱስ ተረድቶ የሚከተለውን ጥብቅ መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ጽፏል፦ «በዚህ መጽሐፍ የተጻፈውን የትንቢት ቃል ለሚሰማ ሁሉ እኔ እመሰክራለሁ፤ ማንም በዚህ ላይ አንዳች ቢጨምር እግዚአብሔር በዚህ መጽሐፍ የተጻፉትን መቅሠፍቶች ይጨምርበታል፤ ማንም በዚህ በትንቢት መጽሐፍ ከተጻፉት ቃሎች አንዳች ቢያጎድል፥ በዚህ መጽሐፍ ከተጻፉት ከሕይወት ዛፍና ከቅድስቲቱ ከተማ እግዚአብሔር ዕድሉን ያጎድልበታል።» (ራእይ 22፡18-19) ምንም እንኳ ዮሐንስ ይህንን ጥብቅ ማስጠንቀቂያ የሰጠው በቀጥታ ስለ ራሱ መጽሐፍ ቢሆንም፥ የጥንት ክርስቲያኖች ግን ይህ መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ለአጠቃላይ ለአዲስ ኪዳንና ለሙሉው መጽሐፍ ቅዱስ የሚሠራ መሆኑን በመንፈስ ተገንዝበውታል። በዚህ በተጠናቀቀው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እግዚአብሔር ለሰው ልጅ መዳን እንዲጻፍ የፈለገው መለኮታዊ እውነት ሁሉ ፍጹም ሆኖ ተጽፏል። በእነዚህ 66ቱ መጻሕፍት ውስጥ እግዚአብሔር በሰማይ ይበልጥ እንዲያብራራልን የምንፈልጋቸው ብዙ ረቂቅ ምስጢሮች ቢኖሩም፥ እኛ ሰዎች ግን በምድር ላይ ከእርሱ ጋር በእምነት ለመዛመድና ለመዳን የሚያስፈልጉንን ታላላቅ እውነቶች ሁሉ እግዚአብሔር በቃሉ በግልጽ አመልክቶናል። ለዚህም ነው ሌሎች የሰዎችን መጻሕፍት፥ የሃይማኖት ድርሳናትን ወይም የግል ሰዎችን የሕልም ትርጓሜ ከመጽሐፍ ቅዱስ እውነት ጋር እኩል አድርጎ መቁጠር እጅግ አደገኛ መንፈሳዊ ውድቀት የሚሆነው። ፍጹም እስትንፋሰ-እግዚአብሔር (Inspiration) የሆነ ብቸኛው መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ነው። ለሕይወታችንና ለእምነታችን ጥያቄዎች ሁሉ የመጨረሻውን ፍጹም መልስ መፈለግ የሚገባን ከእግዚአብሔር ሕያው ቃል ከመጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ነው። የውይይት ጥያቄ፦ አዲስ ኪዳንን የጻፉ ቅዱሳን አገልጋዮች አዲስ ኪዳን እንደ ብሉይ ኪዳን በአንድ የታሪክ ዘመን ወይም በአንድ ግለሰብ ብቻ የተጻፈ አይደለም። ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ በሁሉም ዘመናት በምድር ላይ የምትኖረው የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን የምትፈልገውን ሰማያዊ መልእክት በትክክል ለመጻፍ፥ የተለያዩ ታማኝ ሰዎችን መርጦ በልባቸውና በአእምሯቸው ውስጥ መለኮታዊ ሥራውን አከናውኗል። አዲስ ኪዳንን በመንፈስ ቅዱስ መሪነት በጥንቃቄ የጻፉት 9ኙ ቅዱሳን አገልጋዮች የሚከተሉት ናቸው፦ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት የዘመን ቅደም-ተከተል የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ተጽፈው ለማክተም በታሪክ 1000 ዓመታት ያህል (ከ 1400 እስከ 400 ዓ.ዓ.) የፈጁ ሲሆን፥ በአዲስ ኪዳን ዘመን ግን 27ቱ መጻሕፍት በሙሉ ተጽፈው ያለቁት በጥቂት አሥራታት ማለትም በ 50 ዓመታት አጭር የጊዜ ክልል ውስጥ ብቻ ነበር (ከ 48 እስከ 100 ዓ.ም.)። ምንም እንኳ ምሁራን

የጳለስቲና (የፍልስጥኤም) መልክዐ-ምድራዊ አቀማመጥ መጽሐፍ ቅዱስን በምናነብበት ጊዜ፥ በኢየሱስ ዘመን የነበረው ሕይወት በዚህ ዘመን ካለው ዘመናዊ ሕይወት ጋር ተመሳሳይ እንደሆነ አድርገን በስሕተት እናስባለን። ነገር ግን በጳለስቲና የነበረው የዕለት ተዕለት ሕይወት፥ ከጣሊያን ወራሪ በፊት ከነበረው የጥንቱ የኢትዮጵያ ሕዝብ አኗኗር ጋር ሙሉ በሙሉ ይመሳሰላል። ያኔ መኪና፥ አስፋልት መንገድ፥ መብራት፥ ኤሌክትሪክ፥ ዘመናዊ ትምህርት ቤትና ጤና ጣቢያ አልነበሩም። ይህንን እውነት በአእምሯችን በጥንቃቄ ከያዝን፥ የክርስቶስና የቅዱሳን ደቀ-ማዛሙርቱ ምድራዊ ሕይወት ምን ይመስል እንደነበረ በትክክል ልንገነዘብ እንችላለን። አኗኗራቸው ከትላልቅ ከተሞች ይልቅ፥ በኋላ በቀሩ የገጠር መንደሮች ውስጥ ከሚኖሩ ሕዝቦች ጋር ይመሳሰል ነበር። ሌላው ብዙውን ጊዜ ለመረዳት የሚከብደን ነገር የጳለስቲና ምድር ስፋት ምን ያህል አነስተኛ እንደነበረች ነው። መጽሐፍ ቅዱስ ጳለስቲናን «ማርና ወተት የምታፈልቅ አገር» (ዘዳግ. 31፡20) ሲል በረከቷን ይጠራታል። ነገር ግን ዛሬ ካለው ከደቡብ ኢትዮጵያ እጅግ ለምለምና አረንጓዴ መሬት ጋር ሲነጻጸር፥ ጳለስቲና በአብዛኛው ድንጋያማና ደረቅ ምድር ናት። በስፋትም ቢሆን የተስፋይቱ ምድር ከኢትዮጵያ እጅግ በጣም ታንሳለች። የእስራኤል ግዛት እጅግ ሰፊ በነበረበት በታላቁ ሄሮድስ ዘመን እንኳ፥ የአገሪቱ ጠቅላላ ርዝመት ከሰሜን እስከ ደቡብ 400 ኪሎ ሜትር ያህል ብቻ ነበር፤ ይህም ከአዲስ አበባ እስከ ወላይታ ሶዶ ካለው ምድራዊ ርቀት ጋር እኩል ነው። በአብዛኛው የታሪክ ዘመን ግን የፍልስጥኤም ስፋት ከምዕራብ ወደ ምሥራቅ 70 ኪሎ ሜትር ያህል ብቻ ነች፤ ይህም ከአዲስ አበባ እስከ ናዝሬት (አዳማ) ካለው ርቀት ትንሽ አነስ የሚል ነው። ከሌሎች ታላላቅ የዓለም አገሮች ጋር ስትነጻጸር፥ የተስፋይቱ ምድር እጅግ በጣም ትንሽ አገር ነው። በእግዚአብሔር ዘላለማዊ ዕቅድ ውስጥ ግን ይህች አነስተኛ ምድር ልዩና የከበረ ስፍራ አላት። እግዚአብሔር አነስተኛ ቁጥር የነበራቸውን አይሁዳውያን በዚህች አነስተኛ አገር ውስጥ የእውነቱ ምስክሮቹ እንዲሆኑ መረጣቸው። እግዚአብሔር ራሱ በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ውስጥ በተለየ መለኮታዊ መንገድ አደረ። የእግዚአብሔር ዘላለማዊ ልጅ የሆነው መድኃኒታችን ክርስቶስ ለዓለም ኃጢአት ለመኖርና ለመሞት የመጣው ወደዚችው አነስተኛ አገር ነበር። በጳለስቲና የነበሩ የተለያዩ የመሬት ገጽታዎች ልክ እንደ አገራችን እንደ ኢትዮጵያ ሁሉ፥ በጳለስቲናም የተለያዩ የመሬት ገጽታዎችና የአየር ንብረቶች አሉ። በጥንቷ ጳለስቲና ከምዕራብ ወደ ምሥራቅ ብንጓዝ፥ መሬቱን በአራት ዋና ዋና ክፍሎች ከፍለን እንረዳዋለን፦ ከደቡብ ወደ ሰሜን በአገሪቱ ውስጥ በምንጓዝበት ጊዜም ምድሪቱ የተለያዩ ታሪካዊ አውራጃዎችና ገጽታዎች እንዳሏት እንረዳለን፦ እግዚአብሔር ኋላቀር አገርን የመምረጡ ምስጢር ሐዋርያው ጳውሎስ እግዚአብሔር ብዙ ጊዜ በዓለም ፊት ጠቢባንንና ታላላቆችን ሳይሆን፥ ድሆችንና ዓለም እንደ ሞኝነት የሚቆጥረውን ደካማ ነገር ለራሱ ክብር እንዳስነሳ በግልጽ ይናገራል (1ኛ ቆሮ. 1፡26-29)። እግዚአብሔር የጸጋ መንግሥቱን የሚመሠርተው ዓለም እንደ ምናምንቴ በሚቆጥረው ትሑት ነገር ላይ ነው። ይህ መለኮታዊ እውነት እግዚአብሔር አይሁዶችንና አገራቸውን ፍልስጥኤምን በታሪክ ከመረጠበት ሁኔታ ጋር ፍጹም እውነት ነው። እኛ አይሁዶች በጥንቱ ዓለም እጅግ የሠለጠኑና በአካባቢያቸው ከሚገኙ አገሮች ሁሉ በምድራዊ ኃይል የበለጡ ናቸው ብለን እናስብ ይሆናል፤ እውነቱ ግን የዚህ ተቃራኒ ነው። በጥንቱ ዓለም የነበሩ ኃያላን አሕዛብ ጳለስቲናን እንደ ምናምንቴና ኋላቀር አገር አድርገው ዝቅ አድርገው ይመለከቷት ነበር፤ የፖለቲካ ሥጋት ስላልነበረባትም ያለምንም ፍርሃት አይሁዶች የውስጥ ሃይማኖታቸውን በነጻነት እንዲመሩ ይፈቅዱላቸው ነበር። ጳለስቲናን ለአሕዛብ ነገሥታት እጅግ ጠቃሚ ያደረጋት ብቸኛው ነገር፦ ከተለያዩ ታላላቅ አገሮች ለሚመጡ ዓለም አቀፍ ነጋዴዎችና ለጦር ሠራዊት ዋነኛ መተላለፊያ ድልድይ መሆኗ ነበር። በግብፅና በሜሶጶጣሚያ (በባቢሎን/አሦር)፥ እንዲሁም በሳውዲ ዓረቢያና በሶርያ መካከል የሚደረገው ታላቅ የንግድ ልውውጥ ሁሉ የሚከናወነው በዚህችው በትናንሿ በጳለስቲና ምድር በኩል ነበር። ይህች አነስተኛ የነበረች የምድር ክፍል፥ እግዚአብሔር ለመላው ዓለም ሕዝቦች ለወጠነው የዘላለም የማዳን ዕቅዱ ዋና ማዕከል ነበረች። እግዚአብሔር ያይ የነበረው የአገሪቱን ምድራዊ ሥልጣኔ ወይም ፖለቲካዊ ኃይል አልነበረም፤ እርሱ ከምንም በላይ ይፈልግ የነበረው፦ ከአሕዛብ ክፉ ባህል ተለይቶ በቅድስና እየኖረ፥ እርሱን ብቻ በቅንነት የሚያከብርና የሚታዘዝ ትሑት ሕዝብን ነበር። እግዚአብሔር በዓለም ፊት ቁጥራቸው እጅግ አነስተኛ በሆነ ሕዝብ ምሳሌነት መላውን ዓለም የመለወጥ ሉዓላዊ ኃይል አለው። ለዚህ ነው የሰማይና የምድር ፈጣሪ የሆነው እግዚአብሔር ልጁን ኢየሱስ ክርስቶስን የላከው ወደዚችው ዝቅተኛና ኋላቀር ወደነበረችው አገር። አልፎ አልፎ ካልሆነ በቀር (እንደ ጢሮስና ሲዶና ድንበር) ኢየሱስ ከጳለስቲና ምድር ፈጽሞ አልወጣም ነበር (ማቴ. 15፡21)። ክርስቶስ በዓለም የፖለቲካ ሥልጣን ማዕከል በነበረችው በታላቋ ሮም ከተማ መወለድ ይችል ነበር፤ ወይም የጥበብና የሥልጣኔ ማዕከል በሆነችው በግሪክ አቴና ከተማ መወለድ ይችል ነበር። ነገር ግን ምድራዊ የፖለቲካ ሥልጣንና ዓለማዊ ሥልጣኔ ክርስቶስን ወደ ጳለስቲና ለላከው ለእግዚአብሔር አብ ፈጽሞ ዐቢይ ጉዳዮች አልነበሩም። የውይይት ጥያቄ፦ የሮም ግዛት መልክዐ-ምድራዊ አቀማመጥ እግዚአብሔር በሉዓላዊ ዕቅዱ የሮም ግዛት በምዕራቡ ዓለም ታሪክ ውስጥ፥ ከሁሉም የበለጠ ጠንካራ፥ ሕጋዊና ለረዥም ጊዜ የቆየ መንግሥት እንዲሆን ታሪክን መርቷል። የሮም ግዛት ከፋርስ ድንበር ጀምሮ እስከ ታላቋ ብሪታኒያ፥ ከዚያም እስከ ሰሜን አፍሪካ ድረስ በሜዲትራኒያን ባሕር ዙሪያ ሰፊውን ዓለም ያካተተ የተንሰራፋ ግዛት ነበር። ለ 1600 ዓመታት ያህል የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን በከፍተኛ ሁኔታ ያደገችውና የተስፋፋችው በዚሁ የዓለም ክፍል ውስጥ ነበር። በመጀመሪያዎቹ 15 የክርስትና ዓመታት ውስጥ የቅዱሳን ሐዋርያት አገልግሎት በዋናነት ያተኮረው በጳለስቲና አካባቢ ብቻ ነበር። በዚህ ጊዜ ደቀ-መዛሙርቱ ክርስቶስ ከመሰቀሉ በፊትና ከትንሣኤው በኋላ ወንጌልን መጀመሪያ ወደ ኢየሩሳሌም፥ ይሁዳና ሰማርያ እንዲወስዱ የሰጣቸውን ትእዛዝ በትጋት በመፈጸም ላይ ነበሩ (ሐዋ. 1፡8)። ነገር ግን እግዚአብሔር በራሱ ሉዓላዊ መንገድ በነሐሴ ወር ስደት ምክንያት ሥራውን በኃይል በመሥራቱ፥ ባልተጠበቀ ሁኔታ የድነት ወንጌል ወደ ታላቂቱ ወደ አንጾኪያ ከተማ ደረሰ (ሐዋ. 11፡19-20)። አንጾኪያ በጥንቱ ዓለም የግሪክና የሮም ሥልጣኔ የነገሠባት የመካከለኛው ምሥራቅ ታላቅ መዲና ነበረች። እግዚአብሔር መላውን ዓለም በወንጌል ብርሃን ለመድረስ ያዘጋጀው ታላቅ የሚሲዮናዊነት ዕቅድ በይፋ የጀመረው፥ የክርስቶስ ወንጌል በአንጾኪያ ከተማ በአሕዛብ መካከል በኃይል ሥር ከሰደደ በኋላ ነበር። መንፈስ ቅዱስ እንደ ሐዋርያው ጳውሎስና በርናባስ ያሉትን ታላላቅ የወንጌል መልእክተኞች ለይቶ በመላክ፥ ወንጌል በሰፊው የሮም ግዛት ከተሞች ውስጥ በታላቅ ፍጥነት መስፋፋት ጀመረ (ሐዋ. 13፡1-3)። የጥንቱ የሮም ሥልጣኔና የንግድ ማዕከላት በሙሉ ተለይተው ተስፋፍተው ይገኙ የነበሩት፥ በሜዲትራኒያን ባሕር ዳርቻ 100 ኪሎ ሜትር አካባቢ በነበሩት አውራጃዎች ውስጥ ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስና አብረውት የነበሩት ቅዱሳን አገልጋዮችም የድነት ወንጌልን በስልት ያረሱት ወደ እነዚህ ታላላቅ የባሕር ዳርቻ የንግድ ማዕከላት ከተሞች ነበር። በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት ወንጌል በኃይል ሥር የሰደደባቸው ታዋቂ ከተሞች ሁሉ፦ ናቸው፤ እነዚህ ሁሉ ከተሞች ለሜዲትራኒያን ባሕር ዳርቻና ለሮም ዋና የንግድ መንገዶች እጅግ ቅርብ የነበሩ ታላላቅ የሕዝብ ማዕከላት ነበሩ። በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት ማክተሚያ ላይ፥ ቁጥራቸው እጅግ የበዛ ቅዱሳን ክርስቲያኖች በዛሬዎቹ በግብፅ፥ በእስራኤል፥ በሶርያ፥ በቱርክ፥ በግሪክና በጣሊያን አገሮች ውስጥ በቅድስና ይኖሩ ነበር። የጥንቱ የሮም ሥልጣኔ መሠረት የተጣለው በሜዲትራኒያን ባሕር ዙሪያ በመሆኑ፥ ቅዱሳን ሐዋርያት በየከተማው ለመጓዝ ሁለት ታላላቅ የጉዞ አማራጮች ነበሯቸው፦ ሐዋርያው ጳውሎስ በታላቅ የወንጌል አገልግሎት የሚሲዮናዊነት ጉዞው ወቅት (በሦስቱም ታላላቅ ጉዞዎቹና ወደ ሮም በታሰረበት ወቅት) በእነዚህ በሁለቱም የጉዞ አማራጮች በመንፈስ ቅዱስ ኃይል ተጠቅሟል፤ ብዙውን ጊዜ በሮም ዋና ዋና መንገዶች በእግሩ የሚጓዘው ከአንድ ከተማ ወደ ቀጣዩ ከተማ በሚሄድበት ጊዜ ሲሆን፥ ከአንድ ታላቅ አውራጃ ወደ ሌላው ባህር ተሻግሮ ርቆ በሚሄድበት ጊዜ ግን በመርከቦች ይጓዝ ነበር (ሐዋ. 27)። 🗺️ ከተማሪዎች የቤት ሥራ የውይይት ጥያቄዎች የተወሰዱ ምላሾች የቀረቡትን የተማሪዎች የጥናትና የካርታ መመርመሪያ ጥያቄዎች መጽሐፍ ቅዱሳዊ በሆነ አቀራረብ እንደሚከተለው በዝርዝር አደራጅቼዋለሁ፦ ሀ. ጥንታዊው የኢትዮጵያ አኗኗርና የጳለስቲና ትስስር ባለፉት 50 እና 60 ዓመታት የነበሩ በዕድሜ የገፉ አባቶችን በጠየቅንበት ወቅት፥ በጥንቷ ኢትዮጵያ መኪና፥ መብራትና ዘመናዊ መንገዶች ባልነበሩበት ዘመን የነበረው ሕይወት እጅግ አድካሚና ረጅም ትዕግሥት የሚጠይቅ እንደነበረ ይናገራሉ። ሰዎች ከአንድ አውራጃ ወደ ሌላው (ለምሳሌ ከገጠር ወደ አዲስ አበባ) ለብዙ ቀናትና ሳምንታት

በአዲስ ኪዳን ዘመን የነበሩ የሃይማኖትና የፍልስፍና ተጽዕኖዎች ሰዎችን በጥልቀት ለማወቅ በምንፈልግበት ጊዜ፥ ፖለቲካቸውንና ታሪካቸውን ብቻ ሳይሆን ሃይማኖታቸውንም ጭምር በጥንቃቄ መመርመር ይኖርብናል። የታሪክ ሉዓላዊ ጌታ የሆነው እግዚአብሔር ሰዎችን ለልጁ ለኢየሱስ ክርስቶስ መምጣት ለማዘጋጀት፥ የዓለምን ሃይማኖታዊ ሁኔታዎች በታሪክ ውስጥ ይመራ ነበር። የውይይት ጥያቄ፦ የድነት (የደኅንነት) ወንጌልን ለሰዎች በግልጽ ከማብራራታችን በፊት፥ ስለዚያ ግለሰብ ሃይማኖታዊና ባህላዊ መነሻ ማወቅ ምስክርነታችን ፍሬያማ እንዲሆን የሚጠቅመን ለምንድን ነው? ፩. ይሁዲነት (Judaism) በኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ የአገልግሎት ዘመን በዓለም ላይ 4 ሚሊዮን የሚሆኑ አይሁዳውያን እንደነበሩ በታሪክ ይገመታል። ከእነዚህ ውስጥ ከግማሽ በታች የሚሆኑት አይሁዶች በፍልስጥኤም (በጳለስቲና) ውስጥ ይኖሩ የነበረ ሲሆን፥ የቀሩት ደግሞ በሰፊው የሮም ግዛት ታላላቅ ከተሞች ተበትነው ይኖሩ ነበር (Diaspora – የተበተኑ አይሁድ)። ለማንኛውም አይሁዳዊ የዳዊት ከተማ የሆነችው ኢየሩሳሌም የይሁዲነት ብቸኛ መዲና ነበረች። አይሁዶች በዓለም ላይ የትም ይኑሩ የት፥ ሁልጊዜ ኢየሩሳሌምን እንደ እውነተኛ መንፈሳዊ ቤታቸው ስለሚመለከቷት፥ በሚያስፈልገው ሁሉ በተለይም ዓመታዊ የቤተ መቅደስ ግብር (ገንዘብ) በመላክ በታማኝነት ይደግፏት ነበር። ዛሬ በወንጌላውያን ክርስቲያን ቤተ እምነቶች መካከል የተወሰኑ የአመለካከት ልዩነቶች እንዳሉ ሁሉ፥ በጥንቱ የአይሁድ እምነት ተከታዮች መካከልም ከባድ ልዩነቶች ነበሩ። ይሁን እንጂ አይሁዶች ሁሉ በጋራ የሚከተሏቸው 4 መሠረታዊ የሃይማኖት መሥመሮች ነበሩ፦ የምኩራብ (Synagogue) አገልግሎት በመላው ዓለም የተበተኑ አይሁዶች ለአምልኮና ለማኅበራዊ አገልግሎት፥ ምኩራቦችን (Synagogues) በማዕከልነት ይጠቀሙ ነበር። በኢየሩሳሌም ከተማ ብቻ ከ 400 በላይ ምኩራቦች የነበሩ ሲሆን፥ በቤተ መቅደሱ ቅጥር ውስጥ ሳይቀር አንድ ትልቅ ምኩራብ ነበረ። በአሕዛብ አገዛዝ ዘመን አይሁዶች ከኢየሩሳሌም መቅደስ ውጭ እንስሳትን ሊሠዉ ስለማይችሉ፥ እግዚአብሔርን የሚያመልኩበትንና ሕጉን የሚማሩበትን ምኩራብ ሥርዓት በምርኮ ዘመን መሠረቱ። አይሁዶች በየሰንበቱ በምኩራብ ተሰብስበው ከብሉይ ኪዳን (ከኦሪትና ከነቢያት) እያነበቡ፥ የዳዊትን መዝሙር እየዘመሩና ጸሎት እያደረጉ እግዚአብሔርን ያመልኩ ነበር፤ ከዚያም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ስብከት ያዳምጣሉ። ብዙውን ጊዜ ስብከቱን እንዲያቀርብ የሚጋበዘው ከሌላ ስፍራ የሚመጣ የተከበረ መንፈሳዊ አገልጋይ ወይም ምሁር ነበር። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ በየሰንበቱ ወደ ምኩራቦች እየሄደ ያመልክና ያስተምር ነበር (ሉቃስ 4፡16-21)። በኋላም ሐዋርያው ጳውሎስ ወንጌልን ለአሕዛብ ዓለም በሰበከበት ከተማ ሁሉ፥ መጀመሪያ ምስክርነቱን የሚጀምረው በአይሁዶች ምኩራብ ውስጥ በመስበክ ነበር (ሐዋ. 13፡42-50፤ 14፡1-5)። ከአምልኮ በተጨማሪም ምኩራቦች የአይሁዳውያን ልጆች ስለ ሙሴ ሕግና ስለ እምነታቸው የሚማሩባቸው ዋነኛ የትምህርት ማዕከላት ነበሩ። የሥርዓታዊነት አደጋ (Legalism) በዚያ ዘመን የአይሁድ እምነት ትኩረት የሚሰጠው በልብ አስተምህሮና በውስጥ ቅድስና ላይ ሳይሆን፥ በውጫዊ ሃይማኖታዊ ተግባራት ላይ ብቻ ነበር። አይሁዶች የተለያየ ሥነ-መለኮታዊ አመለካከት ቢኖራቸውም እንኳ፥ በአንድነት ለመኖር ፈቃደኞች ነበሩ፤ ይሁንና ሁሉም ሰው አንድ ዓይነት ውጫዊ ሃይማኖታዊ ሥርዓት እየፈጸመ፥ አንድ ዓይነት ጥብቅ የአኗኗር ዘይቤ እንዲከተል አጥብቀው ይሻሉ። ከዘመናት በኋላ አይሁዶች ሕያውን አምላክ በፍቅርና በመንፈስ ከማምለክ ይልቅ፥ የሰዎችን ሥርዓቶችና የሕግ ዝርዝሮችን መከተል ጀመሩ። ስለሆነም በብሉይ ኪዳን ሕግ ላይ በመቶዎች የሚቆጠሩ ትናንሽ የሰዎች ሕግጋትን ጨመሩ። ለምሳሌ በብሉይ ኪዳን በሰንበት ቀን ከሥራ መታቀብ የሚል ሕግ አለ (ዘፀ. 20፡8)። ነገር ግን አይሁድ «ሥራ ምንድን ነው?» የሚል ጥያቄ አንሥተው የራሳቸውን 39 ታላላቅ ማብራሪያዎችና ዝርዝር ሕጎች ደነገጉ። በዚህም መሠረት በሰንበት ቀን ከአንድ ኪሎ ሜትር በላይ በእግር መጓዝ አይፈቀድም፤ ጉድጓድ ውስጥ የወደቀን ሰው ማውጣት ወይም በሽተኛን መፈወስ እንደ ሥራ ይቆጠራል፤ እህል ማሸትም እንደ ማጨድ ይቆጠራል። የአይሁድ ሃይማኖት መሪዎች እነዚህን የሰዎች ትውፊት ሕግጋት ከመጀመሪያዎቹ የእግዚአብሔር ሕጎች እኩል አድርገው ያከብሩና በሕዝቡ ላይ ይጭኑ ነበር፤ ለተራው ሕዝብ ግን እነዚህ ሕግጋት ሊሸከሙት የማይችሉት ከባድ ምድራዊ ሸክሞች ነበሩ። ከእነዚህ ሕግጋት የተነሳ ሰዎች ከእግዚአብሔር ጋር ያላቸውን የልብ ሕያው ግንኙነት ትተው፥ ባዶ የሕግ ዝርዝሮችን መከተል ጀመሩ። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አብዛኛውን ጊዜ ከአይሁድ ሃይማኖት መሪዎች ጋር ይጋጭ የነበረው፥ እነዚህን የእግዚአብሔርን ቃል የሸፈኑ የሰዎችን ሕግጋትና ውጫዊ ሥርዓቶች ባለመፈጸሙ ምክንያት ነበር (ማር. 7፡1-13)። ኢየሱስ በሰው ውስጣዊ ማንነት ማለትም በልቡና በአመለካከቱ ቅድስና ላይ በማተኮር፥ ፍቅር የሌለው ውጫዊ ልማድ በእግዚአብሔር ፊት ምንም ፋይዳ እንደሌለው በሥልጣን አስተማረ፤ ከዚህም የተነሳ የሃይማኖት መሪዎች በቅናት ጠሉት። የውይይት ጥያቄ፦ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ውስጥ የሰዎችን ውጫዊ ልምምድ፣ አለባበስና ሥርዓት መፈጸም፥ ከልብ እውነተኛ አመለካከትና በክርስቶስ ካለው እምነት ይበልጥ እንደሚበልጥ አድርገው በስሕተት የሚያስቡት ለምንድን ነው? በፍልስጥኤም እና በተበተኑት አይሁድ መካከል የነበረው ውጥረት በታሪክ ሁለት ዓይነት የአይሁድ እምነት ተከታዮች ተነስተው ነበር፦ የውይይት ጥያቄ፦ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 6፡1-7 በጥንቃቄ አንብብ። በኢየሩሳሌም በነበረችው በዚያች መጀመሪያዪቱ የቅዱሳን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ፥ በእነዚህ በሁለቱ የአይሁድ ወገኖች (በግሪክ በሚናገሩትና በዕብራውያን አማኞች) መካከል ማኅበራዊ ልዩነትና ማጉረምረም የተንጸባረቀው በምን ምክንያት ነበር? ሐዋርያትስ ችግሩን የፈቱት እንዴት ነው? ፪. በአዲስ ኪዳን ዘመን የነበሩ ዐበይት የሃይማኖት ቡድኖች የውይይት ጥያቄ፦ የማቴዎስ ወንጌል 3፡7፤ 5፡20፤ 16፡1፤ 22፡23 እና የሐዋርያት ሥራ 23፡6-10 በጥንቃቄ አንብብ። በወንጌላት ውስጥ ጌታችንን ኢየሱስ ክርስቶስንና ቅዱሳን ሐዋርያትን በጽኑ የሚቃወሙ የተለያዩ የአይሁድ ሃይማኖታዊ ድርጅቶችና ቡድኖች በተደጋጋሚ ተጠቅሰዋል። እነዚህ ቡድኖች ክርስቶስን የጠሉበትና እንዲሰቀልም የፈለጉበት ዋና ምክንያት ሃይማኖታዊ ብቻ ሳይሆን፥ የራሳቸውን ምድራዊ የፖለቲካ ሥልጣንና ጥቅም ያስጠብቅልናል ከሚሉት ስጋት የተነሳ ነበር። ኢየሩሳሌም የሃይማኖት ማዕከል በመሆኗ ፖለቲካዊና ሃይማኖታዊ ቁርኝቶች እጅግ የበረቱ ነበሩ። ሊቀ-ካህናቱ የአይሁድ ሃይማኖት ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ መሪም ጭምር በመሆኑ፥ እነዚህ ቡድኖች በአገሪቱ ውስጥ የበላይነታቸውን ለማስከበር ይፋለሙ ነበር። ሀ. ፈሪሳውያን (Pharisees) በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት ወቅት ፈሪሳውያን በቁጥር እጅግ የበረከቱና በተራው ሕዝብ ዘንድ ታላቅ መንፈሳዊ ተቀባይነትና ኃይል የነበራቸው ሃይማኖታዊ ቡድን ነበሩ። ፈሪሳውያን መሠረታቸውን ያገኙት በ 142 ዓ.ዓ. አካባቢ ከነበሩት ከሃሲዲያን (ከታማኞቹ) ወገኖች ሲሆን፥ ስማቸውም «የተለዩ/ለሕጉ የተቀደሱ» ማለትን ያሳያል። ፈሪሳውያን ከግሪካውያንና ከሮማውያን ጋር በመደራደር የፖለቲካ ሥልጣን ከያዙትና የአሕዛብን ባህል ለመቀበል ፍላጎት ከነበራቸው ከሰዱቃውያን ጋር ፍጹም ጠላቶች ነበሩ። በሥነ-መለኮታዊ አቋማቸው ፈሪሳውያን እጅግ አክራሪና ወግ አጥባቂ ነበሩ። ሁሉንም የብሉይ ኪዳን ሕጎችና የአይሁድ አባቶች በየዘመናቱ የደነገጓቸውን ትውፊታዊ ሥርዓቶች በሙሉ በጥንቃቄ ለመጠበቅ የቆረጡ ነበሩ። ከኦሪት ዘዘፍጥረት ጀምሮ እስከ ትንቢተ ሚልክያስ ድረስ ያሉት መጻሕፍት በሙሉ ፍጹም የእግዚአብሔር ቃል እንደሆኑ በጽኑ ያምናሉ። በሙታን ትንሣኤ፥ በመላእክትና በነፍስ ህልውና፥ እንዲሁም እግዚአብሔር አንድ ቀን በሰዎች ሁሉ ላይ በጽድቅ የሚፈርድ አምላክ እንደሆነ ያምናሉ። ችግሩ ግን አምልኮን ከእግዚአብሔር ጋር የሚደረግ የልብ ሕያው ግንኙነት ሳይሆን፥ የደረቀ ሕግንና ሥርዓትን የመጠበቅ ሥራ አድርገው መውሰዳቸው ነበር። ከልባቸው እግዚአብሔርን የሚፈልጉና በሕይወታቸው ደስ ሊያሰኙት የሚጥሩ እንደ ኒቆዲሞስ፥ የቅዱስ ጳውሎስ መምህር ገማልያልና የአርማቲያው ዮሴፍ ያሉ ጥቂት ቅን ፈሪሳውያን ቢኖሩም (ዮሐ. 3፡1፤ ሐዋ. 5፡34)፤ የአብዛኞቹ ሃይማኖታዊ ሥርዓት ግን ወደ እግዚአብሔር በትሕትና ቀርበው ምሕረትን ከመሻት ይልቅ፥ በገዛ ጽድቃቸውና በባዶ ሃይማኖታዊ ሥራቸው በትዕቢት እንዲሞሉ አድርጓቸዋል (ሉቃስ 18፡9-14)። ፈሪሳውያን ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስን በብርቱ ይቃወሙት የነበረው፦ እርሱ የሰዎችን ወግና ሥርዓት ስለማያከብርና በሕዝቡ ዘንድ ኃጢአተኞች ተብለው ከተገለሉ ከቀራጮችና ከኃጢአተኞች ጋር አብሮ ስለሚበላና ስለሚምር ነበር። ሐዋርያው ጳውሎስም በክርስቶስ ከማመኑ በፊት ራሱ ቀናተኛ ፈሪሳዊ ነበረ (ሐዋ. 23፡6)፤ ሳውል በነበረበት ዘመን የሙሴን ሕግ ለመጠበቅ ካለው ከፍተኛ ፍላጎት የተነሳ ለይሁዲነት እንቅፋት ይሆናሉ ብሎ ያሰባቸውን የክርስቶስን ተከታዮች በጽኑ ያሳድድ ነበር። ጳውሎስ በክርስቶስ ጸጋ ካመነ በኋላ ግን ደኅንነት ሕግን በመጠበቅ ሳይሆን በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን ብቻ እንደሚገኝ በኃይል ማስተማር ሲጀምር፥ የፈሪሳውያንን የእምነት መሠረት የሚያናጋ መስሎ ስለታያቸው በጽኑ አሳደዱት (ገላ. 2፡16)። የውይይት ጥያቄ፦ ዛሬ በወንጌል ዘመን ያሉ ክርስቲያኖችም እግዚአብሔርን በትሕትና ከመውደድና በቅድስና ከማምለክ ይልቅ፥ በራሳቸው ውጫዊ ሕግጋትና ሃይማኖታዊ ደንቦች ላይ ብቻ በማተኮር በወንድሞቻቸው ላይ የሚፈርዱበትና ራሳቸውን የሚያጸድቁበት አደገኛ አካሄድ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚታየው እንዴት ነው? ለ. ሰዱቃውያን (Sadducees) ሰዱቃውያን እንደ ፈሪሳውያን በቁጥር ብዙ አልነበሩም፤ ነገር ግን

እግዚአብሔር ዓለምን ለወንጌል መስፋፋት ያዘጋጀባቸው ሰባት መንገዶች የውይይት ጥያቄ፦ እግዚአብሔር የሮም ቀጥተኛ አገዛዝ እስኪመጣ ድረስ፥ ልጁን ወደዚህ ምድር ለመላክ ትክክለኛውን ጊዜ በጥበብ ይጠብቅ እንደነበር ቀደም ብለን ተመልክተናል። እግዚአብሔር ልጁን በፋርስ ወይም በግሪክ ዘመን መላክ ይችል ነበር፤ ነገር ግን በታሪክ ዓለም ገና ዝግጁ አልነበረችም። በመጨረሻም በሮማውያን ዘመን የነገሥታት ንጉሥና የጌቶች ጌታ ለሆነው ለክርስቶስ መምጣት ነገሮች ሁሉ በመለኮታዊ ዕቅድ ተስተካክለው ነበር። በሮም የአገዛዝ ዘመን ቤተ ክርስቲያን በጥቂት አሥራታት (በሁለት ትውልድ ዘመን) ውስጥ፥ ከእስራኤል ተነስታ እስከ ሕንድ፥ ሰሜን አፍሪካና ከዚያም እስከ ታላቋ ብሪታኒያ ድረስ በኃይል ለመስፋፋት ችላለች። ለመሆኑ እግዚአብሔር ታሪክን ያዘጋጀባቸውና ይህንን ጊዜ የጠበቀባቸው ሰባት ታላላቅ ምክንያቶች ምን ምን ነበሩ? ፩. ፖለቲካዊ መረጋጋት (Pax Romana / የሮም ሰላም) በደርግ ጨቋኝ አገዛዝ ወቅት የኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ወንጌልን በይፋ ማሰራጨት እጅግ ከባድ እንደነበረባቸው ሁሉ፥ በአንድ አገር ውስጥም ሆነ በአገሮች መካከል አስተማማኝ ፖለቲካዊ መረጋጋት ከሌለ ወንጌልን በነጻነት ለማስፋፋት እጅግ አስቸጋሪ ነው። በመካከለኛው ምሥራቅና በምዕራቡ ዓለም ታሪክ፥ የሮምን አገዛዝ ያህል የተረጋጋና ለረዥም ጊዜ የጸና ኃያል መንግሥት የለም። ክርስትና መጀመሪያ በተስፋፋባቸው አገሮች ሁሉ የሮም መንግሥት በመቶዎች ለሚቆጠሩ ዓመታት ኃያል ሆኖ ሲገዛ ቆይቷል። ከፋርስ ድንበር ጀምሮ እስከ ስፔን፥ ከዚያም እስከ ታላቋ ብሪታኒያና ሰሜን አፍሪካ ድረስ የሚገዛው አንድ ወጥ መንግሥት ብቻ ነበር። ይህም እንደ ሐዋርያው ጳውሎስ ያሉ ቅዱሳን አገልጋዮች የቪዛ፥ የፓስፖርት ወይም የሌሎች የተለያዩ አገሮች ድንበር ደንቦች ሳያግዷቸው በነጻነትና በቀላሉ ከተማ ለከተማ እንዲንቀሳቀሱ ታላቅ ዕድል ሰጥቷቸዋል። ምንም እንኳ በሮም ማዕከላዊ መንግሥት ውስጥ «ተተኪው ቄሣር ማን ይሆን?» በሚለው ጥያቄ ላይ አልፎ አልፎ ብርቱ የጦርነት ፍጭት ቢኖርም፥ በጥቅሉ ሲታይ ግን በሮም ግዛት ሁሉ አስተማማኝ ሰላምና ሕጋዊ መረጋጋት ሰፍኖ ነበር። ፪. ባህላዊ ተመሳሳይነት (Cultural Uniformity) ከ 300 ዓመታት በላይ ታላቁ የግሪክ ባህል (ሄለናዊነት) በአውሮፓና በመካከለኛው ምሥራቅ ሕዝቦች ዘንድ በስፋት ተስፋፍቶ ቆይቶ ነበር። ግሪኮች የግዴታ ጦር ኃይል ሳይጠቀሙ እንኳ ሰዎች የግሪክን ሥልጣኔ እንዲወዱ፥ ቋንቋውን እንዲናገሩና በዘመናዊ ከተሞች ውስጥ እንዲኖሩ በብልሃት አበረታተዋቸው ነበር። ሮማውያንም የዓለምን ሥልጣን በያዙ ጊዜ የራሳቸውን የላቲን ባህል በሕዝቡ ላይ በግድ ከመጫን ይልቅ፥ ቀድሞ የተመሠረተውን ታላቅ የግሪክ ባህልና ቋንቋ ማስቀጠሉ የፖለቲካ መረጋጋት እንደሚሰጥ በብልሃት ተገነዘቡ። በአሁኑ ዘመን የምዕራቡ ዓለም ባህላዊ እሴቶች በትምህርትና በመገናኛ ብዙኃን አማካይነት የዓለምን ወጣቶች አንድ እያደረጉ ከመሆናቸው በስተቀር፥ በታሪክ ውስጥ የባህል ተመሳሳይነት በዓለም ላይ ጎልቶ የታየበት እንደ አዲስ ኪዳን ዘመን ያለ ሌላ ምቹ ዘመን አልነበረም። በታሪክ ብዙ ከባድ ባህላዊ ልዩነቶች (ለምሳሌ በአገራችን እንደ አማራና አፋር፥ ወይም እንደ ወላይታና ዳሰነች/ገለብ) በሚታዩበት ጊዜ ወንጌልን በፍጥነት ማሰራጨት አስቸጋሪ ስለሚሆን፥ በጥንቱ ዓለም የነበረው ይህ የሄለናዊነት ባህል ተመሳሳይነት ወንጌል በቀላሉ በሮም ግዛት ውስጥ በሰላም እንዲሰራጭ የበኩሉን ታላቅ እገዛ አድርጓል። ፫. አንድ ወጥ ዓለም አቀፍ ቋንቋ (የኮይኔ ግሪክ ቋንቋ) ለወንጌል ፈጣን መስፋፋት ከፍተኛ መሰናክል ከሚሆኑ ነገሮች አንዱ የልዩ ልዩ ቋንቋዎች መኖር ነው። በዛሬይቱ ኢትዮጵያ ውስጥ ወንጌላውያን ምስክሮች ከአንድ ስፍራ ወደ ሌላው ልዩ ብሔረሰብ ምድር በሚሄዱበት ጊዜ፥ ከአካባቢው ነዋሪዎች ጋር በቀጥታ በቋንቋ ለመግባባት በእጅጉ ይቸገራሉ። በአስተርጓሚ ለመጠቀም ቢፈልጉ እንኳ አንዳንዴ የእውነት ሃሳብ መዛባትንና መበረዝን ያስከትልባቸዋል፤ ካልሆነም ረጅም ዓመታት ወስደው የአካባቢውን ቋንቋ ለመማር ይገደዳሉ። ነገር ግን በክርስቶስና በቅዱሳን ሐዋርያት ዘመን፥ በሮም ግዛት ውስጥ የሚገኙ ልዩ ልዩ ሕዝቦች ሁሉ አንድ የጋራ የኮይኔ ግሪክ ቋንቋን በሚገባ ይናገሩ ነበር። ስለሆነም ሐዋርያትና ወንጌላውያኑ በሚሄዱበት ስፍራ ሁሉ ከሰዎች ጋር ያለምንም የቋንቋ መሰናክል በቀጥታ በግሪክ ቋንቋ መለኮታዊውን የወንጌል እውነት ይግባቡና ይሰብኩ ነበር። ፬. የአዲስ ኪዳን ቅዱሳት ጽሑፎች ዝግጅት የስነ-አእምሮ ሳይንቲስቶች እንደሚናገሩት ሰዎች ከሚሰሙት የቃል ነገር ውስጥ 80 በመቶ የሚሆነውን በአጭር ጊዜ ውስጥ በፍጥነት ይረሳሉ። ብዙውን ጊዜ በቃል ብቻ ከአንድ ሰው ወደ ሌላው ትውልድ የሚተላለፉ ታሪኮች፥ በሂደት የሰዎች ሃሳብና ስሕተት የማይጠፋባቸው ለዚህ ነው። ታላቁ እግዚአብሔርም የሰውን ተፈጥሮ በሚገባ በመገንዘብ፥ ሰዎች ፈጽሞ የማይለወጥና ዘላለማዊ የሆነውን መለኮታዊ ቃል በጽሑፍ አስቀምጠው የሚቆዩበትን መንገድ በጥበቡ አዘጋጀ። ቅዱሳን ሐዋርያት በዕድሜ እየገፉና ሰማዕት የሚሆኑበት የታሪክ ሰዓት እየቀረበ ሲሄድ፥ የእግዚአብሔር ቃል በጽሑፍ የመቀመጡ አስፈላጊነት እጅግ ጨመረ። ነገር ግን «በምን ቋንቋ ቅዱሳት መጻሕፍቱን ይጻፉ?» የሚለው ጥያቄ መለኮታዊ መልስ አገኘ። የሮም የሥራ ቋንቋ የነበረውንና በጦር ኃይሉ የሚነገረውን ላቲን አልመረጡም፤ ወይም ደግሞ የፍልስጥኤም ነዋሪዎች ቋንቋ የነበረውንና ሐዋርያቱ አፋቸውን የፈቱበትን አረማይስጥን አልመረጡም። ምክንያቱም ዋናው ነገር የቋንቋው ብሔራዊ ክብር ሳይሆን ወንጌሉ ለዓለም ሁሉ የመድረሱ መለኮታዊ ዓላማ ነበር። እግዚአብሔር የሮም መንግሥት ዓለምን በግሪክ ቋንቋ አማካይነት አንድ እንዲያደርግ በመርዳት፥ አጠቃላይ 27ቱ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት በዚሁ በኮይኔ ግሪክ ቋንቋ የሚጻፉበትን ሁኔታ ቀደም ብሎ አመቻቸ። ይህም በሮም ግዛት ውስጥ የሚገኙ ልዩ ልዩ ሕዝቦች መጽሐፍ ቅዱስን ወደየቋንቋቸው ለመተርጎም ጊዜ ሳያባክኑ፥ የተጻፈውን የእግዚአብሔርን ቃል በቀጥታ እንዲያነቡና እንዲያምኑ አስችሏቸዋል። ፭. የትምህርትና የማንበብ ችሎታ ማደግ የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን በመለኮታዊ እውነት እንድትጠነክር ከተፈለገ፥ ምእመናን በየእሑዱ የሚቀርበውን ሐዋርያዊ ስብከት በቤተ ክርስቲያን መስማት ብቻ ሳይሆን፥ ለራሳቸውም በየዕለቱ የእግዚአብሔርን ቃል በጥንቃቄ ማንበብና መመርመር አለባቸው። እግዚአብሔር ከልጆቹ ጋር የሚነጋገርበት እጅግ አስፈላጊውና ዋነኛው መንገድ የተጻፈው ቃሉ ነው (መዝ. 119:105)። ነገር ግን ሰዎች የእግዚአብሔርን ቃል ለማንበብ ይችሉ ዘንድ ከመሃይምነት ጨለማ ሙሉ በሙሉ መላቀቅ አለባቸው። በጥንቱ ታሪክ ውስጥ አብዛኛውን ጊዜ ማንበብና መጻፍ የሚችሉት ሀብታም መኳንንት ብቻ ነበሩ፤ ተራው የገበሬ ማኅበረሰብ ማንበብ አይችልም ነበር። በአዲስ ኪዳን ዘመን ግን ግሪኮች ለትምህርትና ለንባብ ከፍተኛ ትኩረት ይሰጡ ስለነበር፥ የከተማው ተራ ሕዝብ ሳይቀር ማንበብ ይችል ነበር። ከዝቅተኛ ማኅበራዊ መደብ የመጡ ቢሆኑም እንኳ፥ አብዛኞቹ የአዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን ምእመናን የተጻፉትን የሐዋርያት መልእክቶች በቀላሉ ማንበብና መረዳት ይችሉ ነበር። ቤተ ክርስቲያን ማንበብ በሚችሉ ጥቂት መሪዎች ላይ ብቻ መደገፍ አላስፈለጋትም፤ አምልኮዋ በግለሰብ ቤቶች (Home Churches) በሚካሄድበት ጊዜ ለእያንዳንዱ ትንሽ ቤተ ክርስቲያን ቃሉን ማንበብ የሚችሉ በርካታ አማኞች ይመደቡ ነበር። ይህም የክርስቶስን ትምህርቶች በምእመናን ልብ ውስጥ ይበልጥ እንዲሰርጹ አድርጓቸዋል። ፮. የሮማውያን የቅጥር መንገዶች (Roman Roads) የፋርስ፥ የግሪክና የሮም መንግሥታት ታላላቅ ዐበይት ከተሞችንና የንግድ ማዕከላትን የሚያገናኙ ጽኑ መንገዶችን በመሥራት ረገድ በታሪክ ከፍተኛ አስተዋጽኦ አድርገዋል። በተለይ በሮማውያን አገዛዝ ዘመን ሠራዊቱ በፍጥነት እንዲንቀሳቀስ ተብለው በድንጋይ የተቀረጹት ታዋቂ መንገዶች (Roman Roads) እና የባሕር ላይ የባሕር ወንበዴዎች መጥፋት፥ ሰዎች በመንገዶችና በመርከብ በመጠቀም ወደ ፈለጉበት የዓለም አገር በሰላም ለመጓዝ አስችሏቸዋል። ይህ ታሪካዊ ዝግጅት እንደ ቅዱስ ጳውሎስና ሲላስ ላሉ ታላላቅ ሐዋርያትና ወንጌልን በየስፍራው ለሚሰብኩ መለኮታዊ ልዑካን በየብስና በባሕር ላይ በፍጥነት ለመጓዝ እጅግ ጠቃሚና መለኮታዊ ድልድይ ሆኖ አገልግሏል። ፯. የከተሞች ስልታዊ መስፋፋት ግሪኮች ከተሞች የእውነት፥ የትምህርትና የሥልጣኔ ዋና ምንጮች ናቸው ብለው በጽኑ ያምኑ ነበር። መላው የኢምፓየሩ ሕዝብ እንደ ዛሬዋ አዲስ አበባ ወይም እንደ ታላላቅ ከተሞች ባሉ የከተማ ማዕከላት (Polis) ዙሪያ የሚተዳደር ሲሆን፥ ከተሞቹ የየራሳቸው የውስጥ አስተዳደር ነበራቸው። ሮማውያንም ክልላዊ ሥልጣን በመስጠት የእነዚህን ከተሞች ፈጣን ዕድገት አግዘዋል። ሊቃውንት በአዲስ ኪዳን ዘመን አብዛኛው ንቁና ተጽዕኖ ፈጣሪ ሕዝብ በከተሞች ውስጥ ይኖር እንደነበር ያምናሉ። ይህም ወንጌላውያን በታላላቅ የሕዝብ ከተሞች ውስጥ ገብተው ወንጌልን በኃይል ለመስበክ ዕድል በማግኘታቸው፥ ለቤተ ክርስቲያን ፈጣን መስፋፋት ትልቅ አስተዋጽኦ አድርጓል። ሰዎች በትምህርት ቤቶች፥ በገበያ ቦታዎች ወይም በሕዝብ መድረክ በየዕለቱ እየተገናኙ ስለሚነጋገሩ፥ ወደ ከተማ የመጣ አዲስ የወንጌል ዜና በአጭር ጊዜ ውስጥ በከተማው ሁሉ በቀላሉ ይሰራጭ ነበር። የገጠር ሰዎችም ወደ ከተማ ለገበያና ለንግድ በሚወጡበት ጊዜ፥ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ የተሰበከውን የምሥራች ዜና ይዘው ወደየመንደራቸው

በክርስቶስ ዘመን የነበረው የይሁዳ ፖለቲካዊ መልክዐ-ምድር ኢየሱስ በጳለስቲና (በፍልስጥኤም) በተወለደበት ወቅት በተለያዩ የአይሁድ ቡድኖች መካከል ከባድ ፖለቲካዊ ትግልና ሽኩቻ ነበር። ለምድራዊ ሥልጣን ሲባል በንጉሣውያን ቤተሰብ አባላት መካከል እንኳ ሳይቀር እርስ በርስ ጨካኝ መገዳደል ይፈጸም ነበር። ይህ ሁሉ የፖለቲካ ጦርነት በተራው ኅብረተሰብ ላይ ያስከትለው የነበረው የዕለት ተዕለት የኑሮ ጫና ቀላል አልነበረም። የተለያዩ ቡድኖች በሥልጣን ላይ ካሉትና ከሮማውያን ጋር ለሚያካሂዱት ትግል የተራውን ሕዝብ ድጋፍ አጥብቀው ይፈልጉ ነበር። ግብርና ቀረጥ እያገረሸ ሲሄድ፥ የኑሮ ውድነቱም እንደዚያው ይከፋ ጀመር። በአገሪቱ ውስጥ እውነተኛ ሰላምና መረጋጋት ፈጽሞ ታጣ፤ ከአሕዛብም ጨካኝ አገዛዝ በሰውኛ ኃይል ነፃ ለመውጣት አልተቻለም ነበር። የውይይት ጥያቄ፦ ክርስቶስ በሥጋ ተገልጦ የኖረበት ያ የመከራ ዘመን፥ ዛሬ እኛ ካለንበት የዓለምና የአገራችን ሁኔታ ጋር የሚመሳሰለው ወይም የሚለያየው በምን መንገዶች ነው? «ንጉሣችን የታለ? ነፃ አውጪያችንስ የት አለ? መሢሑስ?» የሚሉ ጥያቄዎች በሕዝቡ ዘንድ ለ 400 የዝምታ ዓመታት ያህል ሳያቋርጡ ሲነሡ ቆይተዋል። አይሁዶች በመቃብያን (በሃስሞኒያን) አማካይነት ለአጭር ጊዜ ያገኙትን ብሔራዊ ነፃነታቸውን መልሰው በሮማውያን ከተነጠቁ በኋላ፥ በልባቸው ውስጥ ከፍተኛ የነፃነት ጥማት አደረባቸው። በኢየሩሳሌም ከተማ በተለያዩ የሥልጣን ፈላጊ ቡድኖችና መሪዎች መካከል የሚካሄዱት የሴራ ትግሎች፥ እንዲሁም በአገሪቱ ውስጥ የእውነተኛ ፍትሕና የቅድስና መጥፋት የተራውን ሕዝብ ሕይወት ሙሉ በሙሉ ለምሬት ዳረገው። እርስ በርሳቸውም፥ «እግዚአብሔር በነቢያት በኩል ተስፋ የሰጠን የሰላምና የጽድቅ መለኮታዊ አገዛዝ የታለ?» እያሉ በምኩራብ ይጠያየቁ ነበር። ነገር ግን ሕዝቡ ለዚህ ጥያቄ መልስ ለማግኘት የሚፈልጉት ከምድራዊና ከፖለቲካዊ መሢሕ ነበር። የነገሥታት ንጉሥ የሆነው ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በመካከላቸው በሥጋ ተገኝቶ፥ የውስጥ ሰላምና የልብ ጽድቅ ያለበትን ሰማያዊና መንፈሳዊ መንግሥት በሰበከላቸው ጊዜ ግን ሊቀበሉት ፈጽሞ አልፈለጉም። ሕዝቡ የሚፈልጉትን ምድራዊ ፖለቲካዊ መልስ (የሮምን ሠራዊት በሰይፍ የመደምሰስ ሥራ) ሊሰጣቸው ስላልፈለገ፥ «መሢሑን አንቀበልህም» አሉት። የውይይት ጥያቄ፦ እግዚአብሔር ብዙውን ጊዜ እኛ በሥጋዊ አእምሯችን የምንጠብቃቸውን ምድራዊ መልሶች ባለመስጠቱ ምክንያት፥ ለሕይወታችንና ለችግሮቻችን የሚያቀርባቸውን እውነተኛ መለኮታዊ መፍትሔዎች በመንፈስ ቅዱስ ጸጋ የምንቀበለው እንዴት ነው? ታላቁ ሄሮድስ (37 ዓ.ዓ. – 4 ዓ.ዓ.) የውይይት ጥያቄ፦ 1. የቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 2፡7-18 በጥንቃቄ አንብብ። በዚህ የወንጌል ክፍል ስለ ንጉሥ ሄሮድስ ውስጣዊ ባሕርይና ድርጊት የቀረበው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ገለጻ ምንድን ነው? 2. ከመጽሐፍ ቅዱስ መዝበ-ቃላት ስለ ሄሮድስ ታሪክ አንብብና ስለ ሕይወቱና ስለ አገዛዙ ዘይቤ አጭር ማጠቃለያ ጻፍ። ምንም እንኳ መጽሐፍ ቅዱስ ሄሮድስ እጅግ ጨካኝና ክፉ ሰው እንደነበረ በግልጽ ቢዘግብም፥ የዓለም የታሪክ መዛግብት ግን እርሱን ከይሁዳ ታላላቅና ስኬታማ መሪዎች እንደ አንዱ አድርገው ይዘክሩታል። ሄሮድስ በአንድ ወቅት ንጉሥ ዳዊትና ሰሎሞን በታሪክ የያዙትን ሰፊውን የጳለስቲና ግዛት በሙሉ በወታደራዊ ቁጥጥሩ ሥር ለማድረግ የቻለ ብልህ ንጉሥ ነበር። ሄሮድስ በአገሪቱ ስልታዊ ስፍራዎች ላይ ታላላቅ ምሽጎችንና አምባዎችን የገነባ ታላቅ ወታደራዊ መሪ ነበር። ይህ ሰው ራሱን ችሎ እንደሚገዛ ንጉሥ ይሁዳን እያስተዳደረ፥ ከታላቋ ሮም ግዛት ጋር ጸኑ ሰላማዊ ግንኙነቶችን ለመመሥረት የቻለ እጅግ ብልህ ፖለቲካዊ መሪ ነበር። ሄሮድስ በይሁዳ ብቻ ሳይሆን በሌሎች የዓለም ክፍሎችም በገነባቸው ታላላቅ የስነ-ሕንጻ ሥራዎች በጥንቱ ዓለም ውስጥ በስፋት የታወቀ ሰው ነው። ከታላላቅ የሕንጻ ሥራዎቹ መካከል ከሁሉ በላይ ጎልቶ የሚታየው፥ በጥንቃቄ አሻሽሎና አስፋፍቶ ያሠራው የኢየሩሳሌም ሁለተኛው ቤተ መቅደስ (Herod’s Temple) አንዱ ነው። በ 19 ዓ.ዓ. የተጀመረው ይህ ታላቅ መዋቅር እስከ 63 ዓ.ም. ድረስ ሙሉ በሙሉ ተሠርቶ አልተጠናቀቀም ነበር። የኢየሩሳሌሙ ቤተ መቅደስ በጥንቱ ዘመን ከነበሩት ዓለም አቀፍ ሕንጻዎች መካከል እጅግ ውብና አስደናቂ ሕንፃ ነበር፤ ስለሆነም በምድራዊ እይታ ሕዝቡ ንጉሥ ሄሮድስን እንደ ታላቅ መሪ ይመለከቱት ነበር። አይሁዶች ለምን ሄሮድስን አልወደዱትም? ይህም ሆኖ ግን እግዚአብሔርን የሚፈሩ አይሁዶች ስለ ሄሮድስ ፍጹም የተለየና የጠላ አመለካከት ነበራቸው። ለዚህም 3 ታላላቅ ምክንያቶች ነበሩ፦ ከፍተኛ የአስተዳደር ችሎታ ቢኖረውም፥ ሄሮድስ «አንድ ሰው እኔን በሴራ ገድሎ ዙፋኔን ይነጥቀኛል» በሚል ፍርሃት ዕድሜ ልኩን በከፍተኛ ስጋትና በጥርጣሬ ይኖር ነበር። ምክንያቱም በሃስሞኒያኖች ታሪክ ብዙውን ጊዜ ወንድም ወንድሙን ገልብጦና ገድሎ ስፍራውን ይወስድ እንደነበር ታሪክን ያውቅ ነበር። ሄሮድስ ይህ አደጋ በእርሱ ላይ እንዳይደርስ አጥብቆ ይፈራ የነበረው የገዛ ቤተሰቡን ነበር። ስለሆነም ያሤሩብኛል ብሎ በመስጋቱ ብቻ የገዛ አጎቱን፥ የሚወደውን ሚስቱን ማሪያምንና ሦስት የገዛ ልጆቹን ጭምር በጭካኔ አስገድሏል። የክርስቶስ ልደት እና የታሪክ የቀን መቁጠሪያ (Chronology) የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ ታሪክ የሚጀምረው ከዚህ ከሄሮድስ የአገዛዝ ዘመን መጨረሻ ላይ ነው። ክርስቶስ ወደ ምድር በመጣበት የመጀመሪያ ዓመት ሄሮድስ ንጉሥ ነበር። እውነተኛው የአይሁድ ንጉሥ በይሁዳ ቤተልሔም እንደተወለደ ከምሥራቅ በመጡት ሰብአ ሰገል በሰማ ጊዜ የሰጠው አስፈሪ ምላሽ፥ ሄሮድስ አንድ ሰው እርሱን ገድሎ ፖለቲካዊ ሥልጣኑን እንዳይወስድበት ምን ያህል በጥርጣሬ ይናወጥ እንደነበር ያሳያል። ሄሮድስ ክርስቶስን መለኮታዊ መሢሕ ነው ብሎ ባያምንም፥ ማንም ሰው ግን የኢየሩሳሌሙን ዙፋን እንዳይቀናቀንበት አጥብቆ ፈራ። ሰብአ ሰገል ከኢየሩሳሌም ወጣ ብላ በምትገኘው አነስተኛ የቤተልሔም ከተማ የአይሁድ ንጉሥ እንደተወለደ በነገሩት ጊዜ፥ ንጉሥ ሄሮድስ በከተማዪቱና በአውራጃዋ ውስጥ ያሉትን በቅርብ ጊዜ የተወለዱትን ሕፃናት ወንድ ልጆች በሙሉ በሰይፍ አስገደለ (የሕፃናቱ እልቂት)። እግዚአብሔር ግን ሄሮድስ ሕፃኑን ክርስቶስን እንዳያገኘው መልአኩን ልኮ ከዮሴፍና ከማርያም ጋር በሌሊት ወደ ግብፅ አገር ላከው (ማቴ. 2፡13-15)። ሄሮድስ ከ 30 ዓመታት በላይ በጭካኔና በስኬት ከገዛ በኋላ፥ ክርስቶስ እንደተወለደ ብዙም ሳይቆይ በ 4 ዓ.ዓ. አካባቢ በነቀዝ በሽታ በከፍተኛ ሥቃይ ሞተ። ይህም ታሪካዊ ሐቅ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ከ 6 እስከ 4 ባለው ዓ.ዓ. (ከክርስቶስ ልደት በፊት) መካከል እንደተወለደ ይጠቁማል። ሊቃውንት ክርስቶስ የተወለደበትን ትክክለኛ ዓመት በትክክል ባያውቁም፥ ሄሮድስ በሞተበት ከ 4 ዓ.ዓ. በፊት መሆኑ ታሪካዊ ማረጋገጫ አለው። የዓለም የቀን መቁጠሪያ በሁለት ዐበይት የዘመናት ቀመር ተከፍሏል፦ ዓመተ ምሕረት ክርስቶስ ለተወለደበት የዘመን ቀመር የተሰጠ መጠሪያ ነው። ይህ ዘመናዊ የቀን መቁጠሪያ በክርስቶስ መምጣት ምክንያት በዓለም ታሪክ ዘንድ ፍጹም አዲስ መለኮታዊ ምዕራፍ እንደተጀመረ የሚያበሥርና የክርስቲያኖችን እምነት የሚያንጸባርቅ ነው። በቀን መቁጠሪያዎች መካከል ያለው የዓመታት ልዩነት ከየት መጣ? በቀን መቁጠሪያችንና በትክክል በታሪክ በተፈጸመው ነገር መካከል ልዩነት የሚታየው ለምንድን ነው? በኢትዮጵያና በአውሮፓ (በምዕራቡ ዓለም) የቀን መቁጠሪያ መካከል የ 7 ወይም 8 ዓመታት ልዩነት የሚታየውስ ለምንድን ነው? የቤተ ክርስቲያን ታሪክ የሚሰጠን ግልጽ መልስ አለ፦ ከክርስቶስ ዕርገት በኋላ ለ 500 ዓመታት ያህል እያንዳንዱ አገር የየራሱ የፖለቲካ የቀን መቁጠሪያ ነበረው። አይሁዶች ዓለም የተፈጠረችበት ዘመን ነው ከሚሉበት ጊዜ የሚነሣ የቀን መቁጠሪያ ነበራቸው፤ የሮማውያን የቀን መቁጠሪያ ደግሞ የሮም ከተማ ከተመሠረተችበት ጊዜ (AUC) የሚጀምር ነበር። በመካከለኛው ዘመን ግን ክርስትና እየተስፋፋና የዓለም ታላቅ እምነት እየሆነ ሲሄድ፥ ከክርስቶስ ልደት የሚጀምር የጋራ የቀን መቁጠሪያ መጠቀሙ አስፈላጊ ሆኖ ተገኘ። ይህ ውሳኔ ሲወሰን ግን ታሪክ ከተፈጸመ ብዙ ዘመናት አልፈውት ነበር። በ 525 ዓ.ም. ዲዮናሲዮስ ኤክሲገስ (Dionysius Exiguus) የተባለ አንድ ሮማዊ መነኩሴና ሊቅ፥ ኢየሱስ የተወለደበትን ታሪካዊ ዘመን ለመወሰን ፈልጎ የሮምን የታሪክ መዛግብት በጥልቀት መከለስ ጀመረ። ነገር ግን በስሌቱ ላይ የሮሙ ንጉሥ አውግስጦስ ቄሣር በስሙ ከመንገሡ በፊት በሌላ ስም የገዛበትን 4 ዓመታት በመዘንጋቱ ምክንያት፥ የምዕራባውያኑ የቀን መቁጠሪያ 4 ወይም 5 ዓመታትን ወደ ኋላ እንዲያጎድል አደረገው። ለዚህ ነው ሄሮድስ የሞተበት ዓመት በታሪክ 4 ዓ.ዓ. ሆኖ ሳለ ክርስቶስ የተወለደው ግን ከእርሱ በፊት መሆኑ የስሌት ልዩነት ያመጣው። በምዕራባውያን (በግሪጎሪያን) እና በኢትዮጵያ (በጁሊያን) የቀን መቁጠሪያ መካከል ያለው የዓመታት ልዩነት መነሻው ሁለት ዋና ምክንያቶች አሉት፦ ነገር ግን በ 1582 ዓ.ም. የሮሙ ጳጳስ ግሪጎሪ 13ኛ (Pope Gregory XIII) አብዛኞቹ የክርስቲያኖች በዓላት (በተለይ ፋሲካ) በትክክለኛው የተፈጥሮ ወቅት ላይ እየዋሉ አይደለም በማለት ማሻሻያ አደረጉ። ምክንያቱም

የዘመኑ ፍጻሜ እና የ 400 ዓመታት የዝምታ ዘመን ዝግጅት «ነገር ግን የዘመኑ ፍጻሜ በደረሰ ጊዜ እግዚአብሔር ከሴት የተወለደውን ከሕግም በታች የተወለደውን ልጁን ላከ፤ እንደ ልጆች እንሆን ዘንድ፥ ከሕግ በታች ያሉትን ይዋጅ ዘንድ።» (ገላ. 4፡4-5) ከብሉይ ኪዳን መጨረሻ (ከነቢዩ ሚልክያስ) አንሥቶ እስከ መጥምቁ ዮሐንስ መምጣት ድረስ በነበረው የ 400 ዓመታት የዝምታ ዘመን ውስጥ፥ በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ የእግዚአብሔርን ቃል በትንቢት በቀጥታ የሚናገር አዲስ ነቢይ በእስራኤል ምድር አልተነሣም ነበር። በዚህ ረጅም ወቅት በባቢሎናውያን፥ በፋርሳውያን፥ በግሪካውያንና በአይሁዳውያን መሪዎች አማካይነት የዓለም ሕዝብ ፖለቲካና ባህል በእጅጉ መለወጥ ችሏል። በዚህም ሁሉ እግዚአብሔር ዓለምን ለልጁ ለኢየሱስ ክርስቶስ የመጀመሪያ ምጽአት በታሪክ ውስጥ እያዘጋጀ ነበር። ፖለቲካ፣ ሃይማኖት እና የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ድርሻ በምድር ታሪክ ፖለቲካና እውነተኛ ሃይማኖት ብዙም አይጣጣሙም። የቤተ ክርስቲያን መሪዎች በፖለቲካ ሥልጣን ውስጥ እጃቸውን በግልጽ በሚያስገቡበት ጊዜ፥ ለእግዚአብሔር መንግሥትና ለዚህ ዓለም መንግሥት በሚጠቅሙ ነገሮች መካከል ታላቅ ግጭት መከሰቱ የማይቀየር ሐቅ ነው። እኛ አማኞች መገዛት ያለብን ለየትኛው መንግሥት ነው? ለምድራዊው መንግሥት ወይስ ለሰማያዊው መንግሥት? እርግጥ ነው፥ ለክርስቲያኖች በግል ዜግነታቸው በአገራቸው ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ጉዳዮች ላይ በበጎ ተጽዕኖ መሳተፋቸው መልካም ቢሆንም፥ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ግን መለኮታዊውን ሃይማኖትና ምድራዊውን ፖለቲካ ከመቀላቀል እጅግ ሊጠነቀቁ ይገባል። የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የአንድን የተወሰነ ምድራዊ ፖለቲካ አጀንዳ ወይም የፖለቲካ ፓርቲ ደግፈው በሥጋዊ መድረክ መታገል ፈጽሞ የለባቸውም። የመጋቢዎችና የነገረ-መለኮት መሪዎች ዋና ተግባር፦ ሰዎች በእግዚአብሔር ቃል ላይ ብቻ ተመሠረተው መንፈሳዊና ጻድቅ ውሳኔዎችን በሕይወታቸው እንዲያስተላልፉ መርዳት ነው። ልክ እንደ ብሉይ ኪዳን ነቢያት ሁሉ፥ የእግዚአብሔርን ቃል መርሆዎች አለመከተል በሕዝብና በአገር ላይ የሚያመጣውን መንፈሳዊ ጥፋትና መለኮታዊ ፍርድ በግልጽ ማስጠንቀቅ አለባቸው። በፖለቲካ ተግባሮች ላይ በዜግነት የሚሳተፉ ክርስቲያኖችም ቢሆኑ፥ ከሁሉ በፊት ለእግዚአብሔር ፍጹም ታማኝ በመሆን በመጽሐፍ ቅዱስ መርሆዎች መሠረት ብቻ መኖርና መተዳደር ይኖርባቸዋል። የውይይት ጥያቄ፦ በኢየሩሳሌም የነበረው የሥልጣን ውጊያ (ኦኒያዶች እና ጦቢያዶች) ዘመኑ እየገፋ ሲሄድ፥ በኢየሩሳሌም ከተማ በተለያዩ የአይሁድ የሃይማኖት መሪዎች መካከል ታላቅ የሥልጣን ትግል ይካሄድ ጀመር። ካህናቱ የሃይማኖት ብቻ ሳይሆኑ የፖለቲካ መሪዎችም በግሪኮች ፊት መሆን በጀመሩበት ወቅት፥ ምድራዊው የፖለቲካ ሥልጣንና ሀብት ከእግዚአብሔር የተቀደሰ አኗኗር በላይ ለእነርሱ እጅግ አስፈላጊ እየሆነ መጣ። ብዙም ሳይቆይ የሃይማኖት መሪዎቹ ልክ እንደ ዓለማውያን ፖለቲከኞች አደገኛ የሴራ አቅጣጫ በመያዝ፥ እግዚአብሔር ፈጽሞ በማይፈልገው የርኩሰት መንገድ ይጓዙ ጀመር። አይሁዶችን በመንፈሳዊ አምልኮና በቅድስና የመምራት መለኮታዊ ኃላፊነት ከተሰጣቸው የሌዊና የአሮን ካህናት መካከል ሁለት ታላላቅ ተቀናቃኝ የፖለቲካ ቡድኖች ብቅ አሉ፤ እነዚህም ኦኒያዶች እና ጦቢያዶች ይባላሉ። ጦቢያዶችን የሚከተሉ ሀብታም የአይሁድ ነጋዴ ቤተሰቦች የራሳቸውን ጥቅም ለማሳደግ ሲሉ፥ የአይሁድን እምነትና ባህል ሙሉ በሙሉ ለውጠው ለአሕዛብ ነገሥታት ተስማሚ ለማድረግ ፈለጉ። አምልኳቸውን ሳይቀር ከዓለማዊነቱ ጋር እንዲያስማሙ ወጣቶቹን አበረታቷቸው። ታሪካዊ ተጽዕኖ፦ በአዲስ ኪዳን ዘመን የዚህ የጦቢያድ የፖለቲካ ቡድን ቀጥተኛ መንፈሳዊ ትውልዶች ሰዱቃውያን (Sadducees) ተብለው የተጠሩት ናቸው። እነዚህ ገዥዎቻቸው ከነበሩት አሕዛብ (ማለትም መጀመሪያ ከግሪካውያን በኋላም ከሮማውያን) ጋር ለመስማማትና ምድራዊ ጥቅማቸውን ለማስጠበቅ ሲሉ፥ የእግዚአብሔርን ቃል እውነት (ትንሣኤ ሙታንንና መላእክትን) ከመካድ የማይመለሱ የቤተ መቅደሱ የፖለቲካ ሥልጣን የነበራቸው ቡድኖች ነበሩ። የውይይት ጥያቄ፦ የዚህ ዓለም ዓለማዊ ባህልና ፋሽን ዛሬ በወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ባሉ አማኞች በተለይም በወጣቶች ላይ ተጽዕኖ በማድረስ፥ እንዴት ከንጹሕ የቅድስና አኗኗርና ከእግዚአብሔር ቃል እውነት እንደሚመልሳቸው ዛሬ የምታያቸውን አንዳንድ ግልጽ ምሳሌዎችን ስጥ። የሃሲዲያን መነሳትና የአንቲዮከስ ኤጲፋነስ የጥፋት ርኩሰት ለሙሴ ሕግና ለብሉይ ኪዳን እውነት ታማኝ ሆነው፥ ልዩ መለኮታዊ ባህላቸውንና እምነታቸውን ጠብቀው ለመኖር የፈለጉ ብዙ እግዚአብሔርን የሚፈሩ አይሁዶች ነበሩ። እነዚህ ቅዱሳን አይሁዶች የጦቢያዶችን ዓለማዊነትና ክህደት በጽኑ በመቃወም «ሃሲዲያን» (Hasidim – ትርጉሙ ቅዱሳን/ታማኞች ማለት ነው) የተባለ ታላቅ መንፈሳዊ ቡድን መሠረቱ። ይህ ቡድን በኋላ ላይ የአሕዛብን ባህል በተከተሉት ሀብታም የአይሁድ መሪዎች ላይ ሕዝባዊ ተቃውሞ እንዲቀሰቀስ ትልቅ መሠረት ጥሏል። የውይይት ጥያቄ፦ የትንቢተ ዳንኤል ምዕራፍ 11፡36-45 በጥንቃቄ አንብብ። በ 198 ዓ.ዓ. የሶርያ ሴሉሲዶች የግብፅን ፕቶሎሚዎችን አሸንፈው ፍልስጥኤምን ሙሉ በሙሉ ተቆጣጠሩ። ከጥቂት ዓመታት በኋላ በ 175 ዓ.ዓ. አንቲዮከስ አራተኛ የተባለ ጨካኝ ንጉሥ የሶርያን ዙፋን ያዘ፤ እርሱም ራሱን «አንቲዮከስ ኤጲፋነስ» (Antiochus Epiphanes – ትርጉሙ የእግዚአብሔር መገለጥ/ክብር ማለት ነው) እያለ ይጠራ ነበር። ይህ ንጉሥ በአይሁድ ታሪክ ውስጥ እጅግ አስከፊና ብርቱ የእግዚአብሔር ጠላት ሆነ። እርሱ ሰዎችን ሁሉ የግሪክን ጣዖት አምልኮ እንዲከተሉ ለማስገደድ በቁጣ ተነሳ። ይህ መሪ ሥልጣን በያዘ ጊዜ፥ ጄሰን የተባለ ምድራዊ ጥቅምን የፈለገ ስግብግብ አይሁዳዊ ለንጉሡ እጅግ ብዙ ጉቦ በመስጠት፥ የገዛ ወንድሙን ዮንያስን አስወግዶ የሊቀ-ካህንነቱን የክብር መንበር በዓመፃ ያዘ። ጄሰን ይህን ሥልጣን ካገኘ የግሪክን ዓለማዊ ባህል በእስራኤል ውስጥ በኃይል እንደሚያስፋፋ ለንጉሡ ቃል ገባ። ጄሰን ወደ ኢየሩሳሌም እንደተመለሰ የአይሁድ ወጣቶች የእግዚአብሔርን ቃል ትተው የግሪኮችን ዓለማዊ ስፖርትና አምልኮ የሚለማመዱበትን ጂምናዚየም በቅዱሱ ተራራ አጠገብ ገነባ፤ አይሁዳውያንም የእግዚአብሔር ኪዳን ምልክት የሆነውን ወንድ ልጆችን የመግረዝ ሥርዓታቸውን እንዲያቆሙ በክህደት አዘዘ። የሊቀ-ካህንነቱን መንበር በጉቦ ለመጨበጥ የሚደረገው የክህደት ፖለቲካ በዚህ አላቆመም። ቆይቶ ደግሞ መነላውስ የተባለ ሌላ የአይሁድ መቅደስ ወታደር ለንጉሥ አንቲዮከስ ይበልጥ ከፍተኛ ጉቦ በመስጠት ጄሰንን አሳዶ ሥልጣኑን ያዘ። ይህ ሰው በሕጉ መሠረት ከአሮን የትውልድ ሐረግ ወገን ስላልነበረ ሊቀ-ካህን ለመሆን ፈጽሞ መብት አልነበረውም፤ ሆኖም መነላውስ ሥልጣኑን ከመንጠቁ በላይ ትክክለኛውን ሊቀ-ካህን ዮንያስን በግፍ ማስገደሉ የአይሁድን ሕዝብ ለታላቅ ቁጣ አነሳሳ። የጥፋት ርኩሰት መፈጸም እና የመቅደሱ መርከስ በ 168 ዓ.ዓ. ንጉሥ አንቲዮከስ በግብፅ ላይ ባደረገው የጦርነት ዘመን በሮማውያን ጄኔራሎች ከፍተኛ ውርደት ደርሶበት ሲመለስ፥ በኢየሩሳሌም በእርሱ ላይ ዓመፅ እንደተነሳ ሰማ። ንጉሡም በከፍተኛ ቁጣ ሠራዊቱን ወደ ኢየሩሳሌም በመስደድ ከ 40,000 በላይ የሆኑ ሰላማዊ አይሁዳውያንን በአንድ ቀን በግፍ አስጨፈጨፈ፤ ብዙዎችንም በባርነት ሸጣቸው። ከሃዲው መነላውስም በወታደራዊ ኃይል ተመልሶ በሥልጣኑ ላይ ተቀመጠ። ንጉሥ አንቲዮከስ ኤጲፋነስ የአይሁድን እምነት ሙሉ በሙሉ ካላጠፋ በስተቀር ሕዝቡን በፖለቲካ ሊገዛቸው እንደማይችል በመገንዘቡ፥ የይሁዲነትን እምነት ሕጋዊነት ሙሉ በሙሉ የሚያግድ አዋጅ አወጣ፦ የጥፋት ርኩሰት (Abomination of Desolation)፦ ንጉሡ በታሪክ እጅግ አሰቃቂ የሆነውን በደል በ 167 ዓ.ዓ. ፈጸመ። በይሖዋ ቅዱስ መሠዊያ ላይ ሌላ የአረማውያን መሠዊያ በመገንባት፥ «ዜውስ» (Zeus) ለተባለው ለግሪክ ጣዖት አሳማን በመሠዋት ደሙን በቅድስተ-ቅዱሳኑ ውስጥ ረጨው። ይህ ክፉ ድርጊት ነቢዩ ዳንኤል አስቀድሞ በትንቢቱ የተናገረውን «የጥፋት ርኩሰት» በጥንታዊ ታሪክ ውስጥ በከፊል የፈጸመው ታላቅ ክስተት ነበር (ዳን. 9፡27፤ 11፡31)። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስም ወደፊት በታሪክ ፍጻሜ ላይ የዚህን አምሳያ የሆነ ሌላ የመጨረሻ የጥፋት ርኩሰት በክፉው መሪ (በፀረ-ክርስቶስ) አማካይነት እንደሚቆም በትንቢቱ ጠቅሶታል (ማቴ. 24፡15)። የመቃብያን ዓመፅ እና የይሁዳ መቃቢ ድል (የሃስሞኒያን ዘመን) በይሁዳ ምድር በምትገኝ «ሞዲን» በምትባል አነስተኛ ከተማ እግዚአብሔርን የሚፈራ ማታቲያ የተባለ አረጋዊ ካህን ነበረ። ከአንቲዮከስ የተላከው አረማዊ መኮንን ወደ ከተማዪቱ መጥቶ ካህኑ ማታቲያ ለሕዝቡ ምሳሌ በመሆን መጀመሪያ ለግሪኩ ጣዖት ለዜውስ መሥዋዕት እንዲያቀርብ በኃይል ጠየቀው። ማታቲያ ግን ይህንን መለኮታዊ ክህደት ፍጹም አልቀበልም በማለት በታላቅ ቅንዓት እምቢ አለ። አንድ ፈሪ አይሁዳዊ ለጣዖቱ ሊሰዋ ወደ መሠዊያው ሲቀርብ፥ ካህኑ ማታቲያ የጽድቅ ቁጣ ተሰምቶት ያንን ከሃዲ አይሁዳዊና የተላከውን የንጉሡን መኮንን በዚያው በመሠዊያው ላይ ገደላቸው፤ የጣዖቱንም መሠዊያ አፈረሰው። ማታቲያም ድምፁን ከፍ አድርጎ፦ «የእግዚአብሔር ሕግ ቅንዓት ያለው፥ ከቃል ኪዳኑም ጋር ለመቆም የሚፈልግ ሁሉ ይከተለኝ!» በማለት ጮኸ። እርሱና አምስት ልጆቹ እንዲሁም እግዚአብሔርን የሚፈሩት የሃሲዲያን ወገኖች ሁሉ ንብረታቸውን ትተው ወደ ምድረ-በዳና ወደ ተራሮች ሸሹ። ይህም በአይሁድ ታሪክ «የመቃብያን ዘመን» (Maccabean Revolt) የሚባለውን ታላቅ የሃይማኖት ነፃነት ውጊያ አበሰረ። አረጋዊው ማታቲያ ከመሞቱ በፊት አማፅያኑን እንዲመራ አምስተኛ ልጁን ይሁዳ መቃቢን

የውይይት ጥያቄ፦ ሳይለወጥ እንዳለ የሚኖር ባህል በምድር ላይ የለም። የአንድ አገር ባህል በየጊዜው ይለወጣል። ለውጦች በአንድ ባህል ውስጥ ከሚገኙ ውስጣዊ እንቅስቃሴዎች ይመነጫሉ፤ ለአብነት ያህል ወጣቶች ከተለመደው ባህል በተለየ መንገድ በማሰብና አዳዲስ ነገሮችን በመፍጠር ለውጦችን ያመጣሉ። ነገር ግን ብዙውን ጊዜ እነዚህ ለውጦች ከውጭ የሚመነጩ ናቸው። በተለይ ዛሬ ያለነው ብዙ ፈጣን ባህላዊ ለውጦች በሚካሄዱበት ዘመን ነው። ከእነዚህ ለውጦች አብዛኞቹ ከውጭ አገሮች ተጽዕኖ የሚመጡ ናቸው። ሰዎች የምዕራባውያኑን ባህል ለመከተል ሲሉ የእነርሱን አለባበስ፥ ሙዚቃና ቪዲዮ ይቀዳሉ፤ አንዳንዶቹ መልካም ቢሆኑም፥ ብዙዎቹ ግን መጥፎ ናቸው። በቤተ ክርስቲያንም ውስጥ ሁኔታው ተመሳሳይ እየሆነ ነው። ባለፉት 20 ዓመታት አምልኮንና የመንፈስ ቅዱስን አሠራር በተመለከተ ያሉት አስተሳሰቦች በኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ በእጅጉ ተለውጠዋል። እነዚህም በዓለም አቀፏ ቤተ ክርስቲያን ላይ የተከሰቱትን ታላላቅ መንፈሳዊ ለውጦችና እንቅስቃሴዎች የሚያንጸባርቁ ናቸው። በዓለም ታሪክ ውስጥ፥ የግሪክን ያህል በሰፊው ዓለም ላይ ብርቱ ተጽዕኖ ያስከተለ ምድራዊ ባህል የለም። ዛሬ በአገሮች ዘንድ ስለ ሰዎች መብት፥ ስለ ዲሞክራሲ፥ ስለ ስፖርት፥ ስለ መናገር ነጻነትና ስለ ዘመናዊ ትምህርት አሰጣጥ ያለው ግንዛቤ የመጣው መጀመሪያ በግሪክ ምድር ተወልዶ በዓለም ሁሉ ከተስፋፋው ባህል ነው። የታሪክ ምሁራን ይህንን ባህል «ሄለናዊነት» (Hellenism) ብለው ይጠሩታል። አይሁዶችን የተቆጣጠረውና በሕይወታቸው ላይ ታላቅ ተጽዕኖ ያሳደረባቸው ሦስተኛው አረማዊ መንግሥት የግሪክ ግዛተ-አፄ ነበር። ታላቁ እስክንድር (Alexander the Great) ትንሹን እስያና ፍልስጥኤምን ባሸነፈበት ወቅት የግሪክን ባህልና ፍልስጥኤም ይዞ መጣ። ይህ ባህል በቀጣዮቹ 400 ዓመታት በመላው ዓለምና በአይሁዶች ማኅበራዊ ኑሮ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖን አስከትሏል። በታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ አውሮፓና እስያ በአንድ ግዛተ-አፄ ሥር ሲዋሃዱ፥ ሁለቱ በጣም የተለያዩ የአውሮፓና የእስያ ባህሎች እርስ በርስ በኃይል ይታገሉ ጀመር። የውይይት ጥያቄ፦ የትንቢተ ዳንኤል ምዕራፍ 8ን በጥንቃቄ አንብብ። የፋርስ (በአውራ በግ የተመሰለው) እና የግሪክ (በአውራ ፍየል የተመሰለው) መንግሥታት ታላቅ ግጭት በትንቢቱ የተገለጸው እንዴት ነው? የታላቁ እስክንድር መነሳትና መለኮታዊው የትንቢት መሟላት ለ150 ዓመታት ያህል የፋርስ መንግሥት የግሪክን ከተሞች ለመውረርና ለማንበርከክ ቢሞክርም ሊሳካለት አልቻለም ነበር። ስለሆነም የፋርስ መንግሥት መፈራረስ ሊጀምር፥ የታላቁ እስክንድር አባት በሆነው በንጉሥ ፊሊፕ የሚመራው የግሪክ መቄዶንያ መንግሥት ማንሰራራት ጀመረ። በ338 ዓ.ዓ. የተለያዩ የግሪክ ከተሞችና አውራጃዎች በሙሉ በአንድነት ተዋሃዱ። ፊሊፕ በ336 ዓ.ዓ. በሴረኞች ሲገደል፥ ልጁ ታላቁ እስክንድር ገና በ20 ዓመቱ ንጉሠ-ነገሥት ሆነ። እርሱም ከሁለት ዓመት በኋላ የፋርስን መንግሥት በኃይል መውጋት ጀመረ። በ331 ዓ.ዓ. ትንሹን እስያን፥ ፍልስጥኤምን፥ ሶርያንና ግብፅን ሙሉ በሙሉ ድል አድርጎ ያዘ። ታላቁ እስክንድር ፍልስጥኤምን ድል ሊያደርግ ሲመጣ፥ መጀመሪያ አሳቡ የኢየሩሳሌምን ከተማ እንደ ሌሎቹ ከተሞች መደምሰስ ነበር። ነገር ግን ታዋቂው የአይሁድ የታሪክ ጸሐፊ ዮሴፍ ወልደ ኮርዮን (Josephus) እንዳሰፈረው፥ በወቅቱ የአይሁድ ሊቀ-ካህናት የነበረው ጃዱዋ የተባለው መሪ የእግዚአብሔርን ስም የያዘውን የክብር ሃይማኖታዊ ልብሱን ተጎናጽፎ ከካህናቱ ጋር በነጭ ልብስ አጊጦ ወደ እስክንድር ዘንድ በሰላም ቀረበ። ሊቀ-ካህናቱም በትንቢተ ዳንኤል ምዕራፍ 8 ላይ የተጻፈውንና ከግሪክ የሚነሳው ንጉሥ የፋርስን መንግሥት ፍጹም እንደሚያጠፋ የተነገረለትን መለኮታዊ ትንቢት በክብር አስነበበው። እስክንድር በራሱ ላይ የተነገረውን ትንቢት በመስማትና በሁኔታው እጅግ በመደነቁ፥ ኢየሩሳሌምን ሳይነካትና ሳይደመስሳት ቀረ። እስክንድር የአይሁዶች አምላክ «ሂድና የፋርስን ግዛት አሸንፍ» በማለት ቀድሞ በህልምና በራእይ እንደተገለጠለት ለአጃቢዎቹ ገለጸ። ስለሆነም ምንም እንኳ ፍልስጥኤምን የግሪክ መንግሥት አካል ቢያደርጋትም፥ አይሁዶች ሙሉ ነጻነት ኖሯቸው የራሳቸውን የውስጥ ጉዳዮችና ሕጋዊ ሃይማኖታዊ መሥዋዕት እንዲያካሂዱ ልዩ ፈቃድ ሰጣቸው። ከዚያ በኋላ እስክንድር ወደ ምሥራቅ ተጓዘ፤ እስከ ሕንድ ድንበር ድረስ የተለያዩ አገሮችን ድል እየመታ በታላቅ ፍጥነት ተጓዘ። እስክንድር ወደ መዲናው ባቢሎን ተመልሶ ጥቂት እንደቆየ በ323 ዓ.ዓ. በታላቅ ወረርሽኝና ትኩሳት በሞት ተለየ። እርሱ የዓለምን መንግሥታት ድል ቢያደርግም፥ የገዛ ሥጋዊ ሕይወቱን ግን ድል ማድረግ አልቻለም ነበር፤ በታሪክ እጅግ ብዙ አልኮል ይጠጣ እንደነበር ይነገራል። የሞተው ገና በ32 ዓመት ወጣትነቱ ስለነበር ታላቅ መንግሥቱን የሚረከብ የደረሰ ወራሽ ልጅ አልነበረውም። ነገር ግን በሄደበት ሁሉ የግሪክን ባህልና ሥልጣኔ በጽኑ ለመትከል ችሎ ነበር። ስለሆነም በመካከለኛው ምሥራቅ የመሠረተው ባህላዊ ጥምረት ለ1000 ዓመታት ያህል ጸንቶ ለመቀጠል ችሏል። የግሪክ መንግሥት መከፋፈል (የአራቱ ጄኔራሎች ሥርወ-መንግሥት) ከእስክንድር ድንገተኛ ሞት በኋላ በግሪክ አመራር ውስጥ ታላቅ የሥልጣን ቀውስ ተከሰተ። የእስክንድር ልጅ የተወለደው እርሱ ከሞተ በኋላ በመሆኑ፥ ሥልጣን ለመጨበጥ ገና ጨቅላ ነበር። በመሆኑም አራት ታላላቅ ጄኔራሎቹ የግሪክን መንግሥት በጦርነት ተከፋፈሉት። በመጀመሪያ ያሰቡት በእስክንድር ልጅ ሥልጣን ሥር ለመግዛት ቢሆንም፥ የኋላ ኋላ ግን የእስክንድር ዘሮችና ቤተሰቦች በሙሉ በሴራ ስለተገደሉ፥ አራቱም ጄኔራሎች በያዟቸው ግዛቶች ላይ ራሳቸውን ንጉሥ አድርገው አወጁ። የግሪክ መንግሥት ከዚህ በኋላ አንድ ወጥ የሆነ መልክዐ-ምድራዊ ውህደት አልነበረውም። ሆኖም ሰፊውን ግዛት አንድ አድርጎ ያቆየው ታላቁ የሄለናዊነት ባህላዊ ትስስሩና እነዚህ ጄኔራሎች ለሚገዟቸው ሕዝቦች ሁሉ የግሪክን ሥልጣኔ ለማስተላለፍ የነበራቸው ጽኑ ቁርጠኝነት ነበር። በመጨረሻም የዳንኤል ትንቢት በደመቀ ሁኔታ ፍጻሜውን አግኝቶ የግሪክ መንግሥት በአራቱ ጄኔራሎች በሚከተለው መዋቅር ተከፋፈለ፦ በታሪክ ለአይሁድ ሕዝብ ሕይወት መለወጥ ታላቅ ተጽዕኖ ያሳደሩት ሁለቱ ጄኔራሎች ፕቶሎሚና ሴሉከስ ነበሩ። ምክንያቱም የእስራኤል ምድር (ፍልስጥኤም) የምትገኘው ግብፅን በሚገዙት ፕቶሎሚዎችና ሶርያን በሚገዙት ሴሉሲዶች ድንበር መገናኛ መካከል ነበር። ሁለት ተኩላዎች አንድን አጥንት ሲያዩ በቁጣ እንደሚጣሉ ሁሉ፥ እስራኤል ለብዙ ዘመናት የእነዚህ ሁለት ኃያላን ግሪካውያን መንግሥታት መፋለሚያና የጦርነት ሜዳ ሆና ነበር። እግዚአብሔር የግሪክን መንግሥት ለወንጌል ዝግጅት የተጠቀመባቸው 2 መንገዶች እግዚአብሔር ታሪክንና የአሕዛብን ሥልጣኔ ለራሱ ሰማያዊ ዓላማ የሚጠቀም አምላክ ነው። የግሪክ መንግሥት በሁለት ታላላቅ መንገዶች ዓለምን ለጌታችን ለኢየሱስ ክርስቶስ የመጀመሪያ ምጽአትና ለወንጌል መስፋፋት ሙሉ በሙሉ አዘጋጅቷል፦ ፩. የኮይኔ ግሪክ ቋንቋ መስፋፋት (Common Greek) በመላው የግሪክ ግዛት «ኮይኔ» (Koine) በመባል የሚታወቀው እጅግ ቀላልና የሕዝብ መግባቢያ የሆነው የግሪክ ቋንቋ የዓለም አቀፍ ንግድና ሥልጣኔ ቋንቋ ሆነ። ቀደም ሲል እያንዳንዱ አገር የራሱ የተወሰነ ቋንቋ ስለነበረው የዓለም ሕዝብ በቀላሉ ለመግባባትና አንድ ለመሆን አይችልም ነበር። ይህ ቀላል የግሪክ ቋንቋ በአገልግሎት ላይ በመዋሉ፥ በግሪክና በሮም ግዛት ውስጥ የሚገኙ አብዛኞቹ ልዩ ልዩ ሕዝቦች በግሪክ ቋንቋ መናገርና መጻፍ ጀመሩ። ይህ መለኮታዊ ዝግጅት ለአዲስ ኪዳን ወንጌል በሁለት መንገድ እጅግ ታላቅ ጥቅምን ሰጥቷል፦ የውይይት ጥያቄ፦ ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ ልዩ ልዩ ነገዶችና ቋንቋዎች በአንድ ወጥ መግባቢያ ቋንቋ ተደራጅተው ቢነጋገሩ፥ የወንጌል ምስክርነትና የቅዱሳት መጻሕፍት ስርጭት ምን ያህል ቀላልና ፈጣን ሊሆን እንደሚችል ከአውዱ አንጻር አብራራ። ፪. የከተሞች መስፋፋትና ስልታዊ የወንጌል ማዕከል መሆን ግሪኮች ሰዎች ዘመናዊ ትምህርት፥ ፍልስጥኤምና ሥልጣኔ በቀላሉ ሊያገኙባቸው በሚችሉባቸው ታላላቅ ከተሞች (Polis) እንዲቀመጡ በፖለቲካ ያበረታቱ ነበር። ታላቁ እስክንድርና ከእርሱ በኋላ የተነሡት የግሪክ ነገሥታት፥ የግሪክን ባህልና ፍልስጥኤም የሚያስፋፉ መለኮታዊ ከተሞችን በየአገሩ ይመሠርቱ ነበር። በጥንቱ ዓለም ውስጥ ታላላቅ የትምህርትና የጥናት ማዕከላት ከነበሩት የግሪክ ከተሞች አንዷ በግብፅ የምትገኘው እስክንድርያ (Alexandria) ስትሆን፥ በሶርያ ምድር የምትገኘው አንጾኪያ (Antioch) ደግሞ ሌላዋ ታላቅ ከተማ ነበረች። እነዚህ ከተሞች በራሳቸው ጉዳይ ላይ የመወሰን አካባቢያዊ ነፃነትና መዋቅር ነበራቸው። በሶርያ የምትገኘው አንጾኪያ በኋላ ላይ ለአሕዛብ ወንጌል መዳረስ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ዐቢይ መዲና ለመሆን በቅታለች። መንፈስ ቅዱስ ሐዋርያው ጳውሎስንና በርናባስን ለታላቁ የወንጌል ተልእኮ ለይቶ ወደ ተቀረው የዓለም ክፍል የላካቸው ከዚችው ከግሪካዊቷ ከተማ ከአንጾኪያ ቤተ ክርስቲያን ነበር (ሐዋ. 13፡1-3)። እግዚአብሔር የከተሞችን መስፋፋት ለወንጌሉ ፈጣን ስርጭት በጥበቡ ተጠቅሞበታል፦ የውይይት ጥያቄ፦ ፍልስጥኤም በፕቶሎሚዎች አገዛዝ ሥርና የሰባ ሊቃናት ትርጉም (Septuagint) በጥቅሉ ሲታይ ከ323 እስከ 198 ዓ.ዓ. የነበረው የፕቶሎሚያውያን (የግብፅ ግሪካውያን) አገዛዝ ለአይሁድ ሕዝብ እምነታቸውን በሰላም ለመለማመድ ምቹና መልካም ጊዜ ነበር። ቀዳማዊ ፕቶሎሚ ወደ ኢየሩሳሌም በመዝመት ብዙ አይሁዳውያንን በግብፅ ወደምትገኘው አዲሲቱ ርእሰ-ከተማው ወደ እስክንድርያ በምርኮና