የሕይወት እንጀራ አገልግሎት

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ክፉና አመንዝራ ትውልድ ምልክት ይሻል፣ ከነቢዩም ከዮናስ ምልክት በቀር ምልክት አይሰጠውም። ዮናስ በዓሣ አንበሪ ሆድ ሦስት ቀንና ሦስት ሌሊት እንደ ነበረ፣ የሰው ልጅም በምድር ልብ ሦስት ቀንና ሦስት ሌሊት ይኖራል በማለት ኃይለኛ ቃል ተናግሯል (ማቴዎስ 12፥39-40)። "የዮናስ ምልክት" የሚባለው ይህ ሦስት ቀንና ሦስት ሌሊት በሞት ጥላ ውስጥ ቆይቶ በሕይወት የመውጣት ታላቅ ተአምርና የትንሣኤ ጥላ ነው። በታሪካዊ አውድ፣ ፈሪሳውያንና ጻፎች ኢየሱስ መሲሕ መሆኑን የሚያረጋግጥ ከሰማይ የሆነ ልዩ ተአምር ወይም ምልክት እንዲያሳያቸው ጠይቀውት ነበር። ኢየሱስ ግን ያደረጋቸውን ብዙ ተአምራት ላለማመን ለወሰነ ሕዝብ ሌላ ተአምር ከማሳየት ይልቅ፣ በብሉይ ኪዳን ታሪክ ውስጥ ታላቅ የሞትና የሕይወት ተአምር ወደሆነው ወደ ዮናስ ታሪክ ወሰዳቸው። የዮናስ መዳን ለነነዌ ሰዎች ትልቅ ምልክት እንደነበረ ሁሉ፣ የኢየሱስም ትንሣኤ ለዓለም ትልቁ ምልክት ነው። በባህላዊና ሕጋዊ የአይሁድ ሥርዓት፣ ምልክት የነቢይነትና የመለኮታዊ ሥልጣን ሕጋዊ ማረጋገጫ ነው። የዮናስ በዓሣ ሆድ ውስጥ አድሮ መውጣት የነነዌን ሰዎች ለንስሐ እንዳበቃቸው፣ የክርስቶስም ከሙታን መነሣት እርሱ የእግዚአብሔር ልጅ መሆኑን የሚያረጋግጥ የመጨረሻውና ታላቁ ሕጋዊ ማኅተም ነው። በዚህም በእምነት ማጣትና በመለኮታዊ ሥልጣን መካከል ያለው ውጥረት እልባት ያገኛል። በሥነ መለኮት፣ የዮናስ ምልክት የክርስቶስን ሞት፣ መቀበርና ትንሣኤ የሚያሳይ ፍጹም የትንቢት ጥላ (ታይፖሎጂ) ነው። ዮናስ ለአንዲት ከተማ (ለነነዌ) አዳኝ እንደሆነ፣ ኢየሱስ ግን ለመላው የሰው ዘር አዳኝ ሆኗል። የነነዌ ሰዎች የዮናስን ስብከት ሰምተው ንስሐ ሲገቡ፣ አይሁድ ግን ከዮናስ የሚበልጠው ጌታ በመካከላቸው ቆሞ እያስተማረ ባለመቀበላቸው የፍርድ ወቀሳ ሆኖባቸዋል (ማቴዎስ 12፥41)። የክርስቶስ ትንሣኤ የእምነታችን መሠረት ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች እግዚአብሔር የሰጠንን ታላቁን ምልክት ይኸውም የክርስቶስን ከሞት መነሣት አምነን በመቀበል፣ እንደ ነነዌ ሰዎች እውነተኛ ንስሐ እንድንገባና ሕይወታችንን ሙሉ በሙሉ ለጌታ እንድንሰጥ አጥብቆ ያስገነዝበናል። ትንሣኤው የድላችን ማረጋገጫ ነው። ኢየሱስ የዘላለም ሕይወት ጌታ ነው። በቅድስና መንፈስ ግን ከሙታን መነሣት የተነሣ በኃይል የእግዚአብሔር ልጅ ሆኖ ተገለጠ ተብሎ እንደተጻፈው፣ ከዮናስ የሚበልጠው ጌታችን ሞትን ድል አድርጎ ተነሥቷል (ሮሜ 1፥4)።

የናሆም መጽሐፍ በብሉይ ኪዳን ውስጥ ከሚገኙት እጅግ ኃይለኛና የቅኔ ውበት ካላቸው የትንቢት መጻሕፍት አንዱ ሲሆን፣ መጽሐፉ ሲጀምር ጸሐፊውን እንዲህ በማለት ያስተዋውቀዋል፤ “የነነዌ ሸክም፤ የኤልቆሹ የናሆም የራእዩ መጽሐፍ ይህ ነው” (ናሆም 1፥1)። ናሆም የሚለው የዕብራይስጥ ስም ትርጉም “መጽናኛ” ወይም “አጽናኝ” የሚል ጥልቅ መንፈሳዊ ፍች አለው። ይህ ስያሜ በራሱ ነቢዩ ለይሁዳ ሕዝብ ሊያስተላልፍ የፈለገውን የማዕከላዊ እምነት መልእክት በግልጽ ያንጸባርቃል። የዚህ ስም ትርጉም በታላቂቱ አሦር ጭቆና ሥር ለነበረው የእግዚአብሔር ሕዝብ፣ የጠላቶቻቸው መጥፋት ታላቅ መጽናኛ እንደሚሆንላቸው የሚያስታውስ ነው። ከታሪክና ከባህል አኳያ፣ ይህ ጸሐፊ የተወለደውና ያደገው "ኤልቆሽ" በምትባል ስፍራ መሆኑ ከመገለጹ ውጭ፣ ስለ ቤተሰቡ ወይም ስለ ግል ሕይወቱ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተመዘገበ ሰፊ ታሪክ የለም። የኤልቆሽ ትክክለኛ ቦታ እስከ ዛሬ ድረስ በምሁራን ዘንድ አከራካሪ ቢሆንም፣ ብዙዎች ከገሊላ አካባቢ ወይም ከይሁዳ ደቡባዊ ክፍል እንደምትገኝ ይገምታሉ (በአዲስ ኪዳን የምትገኘው ቅፍርናሆም ወይም "የናሆም መንደር" ከእርሱ ስም ጋር ትያያዛለች የሚሉ አሉ)። ያም ሆነ ይህ፣ ናሆም በደቡቡ የይሁዳ መንግሥት ይኖር የነበረና የሕዝቡን ሥቃይ በቅርበት የተረዳ የእግዚአብሔር እውነተኛ ነቢይ ነበር። በመለኮታዊው የሥነ መለኮት አውድ ስንመለከተው፣ የዚህ ጸሐፊ ዋነኛ አገልግሎት በእግዚአብሔር ፍትሕና በኃያላን አሕዛብ ትዕቢት መካከል ያለውን ጦርነት ማሳየት ነበር። ዮናስ ከነነዌ ንስሐ ጋር የተያያዘ የጸጋ መልእክት ካመጣ ከመቶ ዓመታት በላይ በኋላ፣ ናሆም ደግሞ የነነዌን የመጨረሻና የማይቀለበስ የጥፋት ፍርድ ለማወጅ ተነሣ። ናሆም የእግዚአብሔርን ቁጣና ቅንዓት ያለ አንዳች ማለዘቢያ የተናገረ፣ እግዚአብሔር የበቀል አምላክ መሆኑንና በደለኞችን ዝም ብሎ እንደማያልፍ በታላቅ ድፍረት የሰበከ ነቢይ ነበር። የናሆም ሥነ ጽሑፋዊ አቀራረብ እጅግ አስደናቂና በግጥም የተሞላ ነው። እርሱ የእግዚአብሔርን መገለጥ ሲገልጽ፣ በዐውሎ ነፋስ፣ በባሕር መድረቅና በተራሮች መናወጥ መስሎ ያቀርበዋል። ቃላቱ እንደ ነጎድጓድ የሚያስፈሩ፣ የነነዌን ወታደራዊ ውድቀት ደግሞ በዓይን እንደሚታይ ፊልም አድርጎ የሣለ ጥበበኛ ጸሐፊ ነው። ጸሐፊው የራሱን ማንነት ለማሳወቅ ከሚጥር ይልቅ፣ የእግዚአብሔርን ግርማና የፍርዱን አስፈሪነት በብዕሩ ቀርጾ ለትውልድ ማስተላለፍን መርጧል። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች እግዚአብሔር በታሪክ ላይ ያለውን ፍጹም የበላይነት በጥልቅ ያስተምረናል። ታላላቅ የፖለቲካም ሆነ የኢኮኖሚ ኃይሎች የእግዚአብሔርን ሕዝብ ሲያስጨንቁ፣ እግዚአብሔር ስማቸው ከማይታወቅ የገጠር መንደሮች (እንደ ኤልቆሽ ካሉ ስፍራዎች) አገልጋዮቹን በማስነሣት የፍትሕን ቃል ያውጃል። የክፋት ኃይል የቱንም ያህል ቢገዝፍ፣ እግዚአብሔር ለሕዝቡ "መጽናኛ" (ናሆም) መላኩ አይቀርም። እኛም በፈተናችን ውስጥ ተስፋ ሳንቆርጥ የእግዚአብሔርን ፍትሕ በትዕግሥት ልንጠብቅ ይገባናል። በማጠቃለያም፣ የናሆም ጸሐፊነት የሰው ልጅ ትዕቢትና የእግዚአብሔር የጽድቅ ፍርድ የተጋጩበት ሕያው ምስክር ነው። "እግዚአብሔር ለሕዝቡ መጽናኛ፣ ለጠላቶቹ ግን የሚባላ እሳት ነው" እንደሚባለው፣ ናሆም ስሙን በሚመጥን መልኩ ለተጨቆኑት ተስፋን፣ ለትዕቢተኞች ደግሞ ውድቀትን ያወጀ ድንቅ ነቢይ ነበር።

የናሆም መጽሐፍ የተጻፈበትን ዘመን በግልጽ ለማወቅ፣ በመጽሐፉ ውስጥ የተጠቀሱትን ሁለት ታላላቅ ታሪካዊ ክንውኖች ማስተዋል እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ቃሉም “በወንዞች መካከል ከተቀመጠችው፣ ውኃም ከከበባት… ከኖአሞን ትበልጫለሽን?” (ናሆም 3፥8) በማለት አንዱን ክስተት በግልጽ ይጠቅሳል። ኖአሞን (በግሪኩ ቴብስ የምትባለው) የግብፅ ታላቅና ጠንካራ ከተማ ስትሆን፣ በአሦራውያን እጅ የወደቀችው በስድስት መቶ ስልሳ ሦስት (ከክርስቶስ ልደት በፊት) ነበር። በሌላ በኩል መጽሐፉ የነነዌን መጥፋት ወደፊት እንደሚሆን ትንቢት ይናገራል፤ ነነዌ የጠፋችው ደግሞ በስድስት መቶ አሥራ ሁለት (ከክርስቶስ ልደት በፊት) ነው። ስለዚህ መጽሐፉ የተጻፈው በእነዚህ ሁለት ዓመታት መካከል ባለው ጊዜ ውስጥ ነው። በታሪካዊው አውድ ስንመለከተው፣ ይህ ዘመን ታላቂቱ የአሦር መንግሥት በዓለም ላይ ወደር በሌለው ወታደራዊ ኃይል የምትገዛበትና እጅግ የገነነችበት ወቅት ነበር። በተለይም በአሦሩ ንጉሥ በአሹርባኒፓል ዘመነ መንግሥት፣ አሦር ግብፅን ጭምር አሸንፋ የዓለምን ሥልጣኔ በሥሯ አድርጋ ነበር። ነነዌ ግዙፍ ቅጥር ያላት፣ በሀብት የተሞላችና ማንም ሊደፍራት የማይችል የምትመስል የደም ከተማ ነበረች። ይህ መጽሐፍ የተጻፈው ይህች ከተማ በኃይሏ ጫፍ ላይ በነበረችበትና ማንም ውድቀቷን ሊገምት በማይችልበት የትዕቢት ዘመኗ ነበር። ከፖለቲካዊና ማኅበራዊ ዳራው አንጻር፣ የይሁዳ መንግሥት (በተለይም በምናሴና በኢዮስያስ የንግሥና መጀመሪያ ዘመን) በአሦር ከባድ የግብር ቀንበርና ጭቆና ሥር ትማቅቅ ነበር። አሦራውያን በእስረኞቻቸው ላይ በሚያደርሱት አሰቃቂ የጭካኔ ተግባር የታወቁ ነበሩ። በዚህ ጥልቅ የሐዘንና የባርነት ጨለማ ውስጥ፣ ናሆም የእግዚአብሔርን የነጻነት አዋጅ ይዞ መጣ። መጽሐፉ የተጻፈው ለይሁዳ ሕዝብ ታላቅ ተስፋን ለመስጠትና፣ "እነሆ፣ የምሥራች የሚያመጣ፣ ሰላምንም የሚያወራ ሰው እግር በተራሮች ላይ ነው" (ናሆም 1፥15) በማለት የነጻነትን ንጋት ለማብሰር ነበር። በዚህ መጽሐፍ መጻፍ ዙሪያ ያለው የሥነ መለኮት ውጥረት፣ የሰው ልጅ ግዛት ዘላለማዊነትና የእግዚአብሔር ሉዓላዊ ውሳኔ መጋጨት ነው። አሦር የዓለምን ታሪክ እኔ ብቻ እቆጣጠራለሁ ብላ ስታስብ፣ እግዚአብሔር ግን የዘመኗ ማብቂያ መድረሱን በናሆም በኩል አወጀ። ይህ የሚያሳየው የትኛውም ምድራዊ መንግሥት የቱንም ያህል ኃያል ቢሆን፣ ጊዜውና ዘመኑ በእግዚአብሔር እጅ የተወሰነ መሆኑን ነው። መጽሐፉ የተጻፈው እግዚአብሔር የታሪክ ጌታ መሆኑን ለማረጋገጥ ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች ስለ እግዚአብሔር የጊዜ ሰሌዳና ስለ ክፋት ጊዜያዊነት ጥልቅ ማስተዋል ይሰጠናል። ዛሬም ቢሆን በዓለም ላይ ፍትሕ የጎደላቸው ኃያላን መንግሥታት ወይም ግለሰቦች ለዘላለም የሚኖሩ ሊመስሉ ይችላሉ። ነገር ግን የናሆም ዘመን ታሪክ እንደሚያስተምረን፣ የክፋት አገዛዝ የራሱ የሆነ ማብቂያ አለው። እኛ መታመን ያለብን በሚታየው የዓለም ኃይል ላይ ሳይሆን፣ የማይታየውን የዓለምን ታሪክ በሚያሽከረክረው በእግዚአብሔር ቃል ላይ ብቻ ነው። በአጠቃላይ፣ የናሆም መጽሐፍ የተጻፈበት ዘመን የእግዚአብሔር ፍትሕ የሰውን ልጅ ትዕቢት ያዋረደበት አስደናቂ ምዕራፍ ነው። "የክፋት ዙፋን ጊዜያዊ ነው፣ የእግዚአብሔር ፍትሕ ግን በዘመናት ላይ ይነግሣል" እንደሚባለው፣ ይህ መጽሐፍ ጨቋኞች እንደሚወድቁና የተጨቆኑት እንደሚጽናኑ ለትውልድ ያወጀ ታላቅ ሰነድ ነው።

የናሆም መጽሐፍ በእግዚአብሔር ቃል ውስጥ ከተጻፉት የፍርድ መጻሕፍት ሁሉ እጅግ ጥብቅና አስፈሪ የሆነውን የፍርድ አዋጅ የያዘ ሲሆን፣ ነቢዩ የነነዌን ኃጢአት ሲገልጽ “የደም ከተማ ሆይ፣ ወዮላት! እርስዋ ሁለንተናዋ ሐሰትና ቅሚያ ሞልቶባታል፤ ንጥቂያም አያልቅባትም” (ናሆም 3፥1) በማለት ይጀምራል። ነነዌ በዚያን ያህል ከባድና ጽኑ ቁጣ እንድትቀጣ የሆነችበት ዋነኛው ምክንያት፣ በሌሎች ሕዝቦች ላይ ታደርስ የነበረው ወደር የሌለው ጭካኔ፣ ደም አፍሳሽነትና እጅግ የከፋ ትዕቢቷ ነው። እግዚአብሔር የዓለም ፈራጅ እንደመሆኑ፣ ይህን ያህል ግፍ ዝም ብሎ ማለፍ ከቅድስናው ጋር የሚቃረን ነበር። ከታሪካዊና ባህላዊ አውድ ስንመለከተው፣ አሦራውያን (ዋና ከተማቸው ነነዌ) በጥንቱ ዓለም እጅግ አሰቃቂ የጦርነት ወንጀል ፈጻሚዎች ነበሩ። ታሪካዊ መዛግብትና በገዛ እጃቸው የቀረጹት የድንጋይ ላይ ጽሑፎች እንደሚያረጋግጡት፣ ምርኮኞቻቸውን በሕይወት እያሉ ቆዳቸውን ይገፉ፣ ዓይናቸውን ያወጡ፣ እንዲሁም የሰዎችን ራስ ቆርጠው እንደ ክምር ይከምሩ ነበር። የሌሎችን አገራት ሀብት በመዝረፍና ሕዝቦችን በማረድ የገነቡት ግዛት ነበር። ይህ ከልክ ያለፈ አረመኔያዊ ድርጊት የነነዌን የኃጢአት ጽዋ በእግዚአብሔር ፊት ሞልቶት አፈሰሰው። በሥነ መለኮታዊ እይታ፣ የእግዚአብሔር ጽኑ ቁጣ የመነጨው ከተነቀው ምሕረት ነው። ከዚህ መጽሐፍ መጻፍ ከመቶ ዓመታት በፊት፣ እግዚአብሔር ነቢዩን ዮናስን ልኮ ነነዌ ንስሐ እንድትገባ አድርጎ፣ ከጥፋት አድኗት ነበር። ሆኖም የነነዌ ሰዎች ያገኙትን መለኮታዊ ጸጋ ረስተው፣ ወደ ቀድሞ ክፋታቸው ከመመለስም አልፈው እጅግ የከፉ ሆኑ። እግዚአብሔር ምሕረትን አውቀው ለተመለሱና፣ ነገር ግን ዳግመኛ ጸጋውን ለረገጡ ሕዝቦች የሚያሳየው ፍርድ እጅግ የከፋ መሆኑን ይህ ታሪክ ያረጋግጣል። የናሆም ፍርድ የረገዘው ጸጋን ማቃለል የሚያመጣውን መዘዝ ነው። በመጽሐፉ መግቢያ ላይ እንደተጻፈው “እግዚአብሔር ቀናተኛና ተበቃይ አምላክ ነው” (ናሆም 1፥2)። እግዚአብሔር ፍትሕን የሚያዛባና ደካሞችን የሚያስጨንቅ ኃይል ሲነሣ፣ ለስሙ ክብር ሲል በቅንዓት ይነሣል። የነነዌ መጥፋት የእግዚአብሔር ጭካኔ ሳይሆን፣ ለተጨቆኑት ሕዝቦች (ለይሁዳም ጭምር) የተደረገ ፍጹም መለኮታዊ ፍትሕ ነው። የጽድቅ ሚዛን ሲጓደል እግዚአብሔር ጣልቃ ገብቶ ሚዛኑን ማስተካከሉ የባሕርዩ መገለጫ ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች ስለ እግዚአብሔር ጸጋና ፍትሕ ታላቅ ማስጠንቀቂያ ያስተላልፋል። እኛም የተደረገልንን ምሕረት አቅልለን ዳግመኛ ወደ ኃጢአትና ወደ ዓመፅ የምንመለስ ከሆነ፣ የእግዚአብሔር የትዕግሥት ልክ ሊያበቃ እንደሚችል መገንዘብ አለብን። በተጨማሪም፣ በሕይወታችን ላይ ግፍና በደል ሲደርስብን ብቀላን ለራሳችን ማድረግ እንደሌለብን፣ እግዚአብሔር በራሱ ጊዜ ፍጹም የሆነውን ፍትሕ እንደሚያመጣ ማመን ይኖርብናል። አምላካችን የተጨቆኑትን የሚታደግ ጻድቅ ፈራጅ ነው። በማጠቃለያም፣ የነነዌ ጽኑ ፍርድ የፍትሕ ያለህ ለሚሉ የዓለም ሕዝቦች የተሰጠ መለኮታዊ መልስ ነበር። "ምሕረትን የናቀ ትዕቢት፣ የጽድቅን መዶሻ በራሱ ላይ ይጠራል" እንደሚባለው፣ እግዚአብሔር ለጸጋው ታማኝ ያልሆነችን ከተማ የፍትሕ ሰይፉን በማውረድ ዘላለማዊ ትምህርት አድርጓታል።

ነቢዩ ናሆም በመጽሐፉ፣ "እነሆ፣ የምስራች የሚያመጣ፣ ሰላምንም የሚያወራ ሰው እግር በተራሮች ላይ ነው፤ ይሁዳ ሆይ፣ ጨካኙ ፈጽሞ ጠፍቶአልና፣ ከአሁን ወዲህ በአንቺ ዘንድ አያልፍምና በዓላትሽን አድርጊ፣ ስእለትሽን ስጪ" በማለት አስደናቂ የተስፋ ቃል ያውጃል (ናሆም 1፥15)። "ሰላም" የሚለው ቃል (በዕብራይስጥ ሻሎም) የጦርነትን ማብቃት ብቻ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ፣ ማኅበራዊና ሥነ ልቦናዊ ፍጹምነትንና ዕረፍትን የሚያመለክት ነው። ይህ የምስራች በእግዚአብሔር ሕዝብ ላይ ለረጅም ጊዜ የተጫነው የጠላት ቀንበር መሰበሩንና የነጻነትን አዋጅ የሚያበስር ታላቅ ድምፅ ነው። በታሪካዊ አውድ ስንመለከተው፣ የይሁዳ መንግሥት በኃያሊቱና በጨካኟ የአሦር መንግሥት (ነነዌ) ከባድ ጭቆናና ሥጋት ሥር ወድቃ ነበረች። አሦራውያን ግብር በማስከፈል፣ በማስፈራራትና አካባቢውን በማውደም የእስራኤልን ሰላም ነስተው ነበር። ይህ በናሆም የተነገረው ትንቢት የመጀመሪያ ታሪካዊ ፍጻሜውን ያገኘው፣ በስድስት መቶ አሥራ ሁለት ቅድመ ልደተ ክርስቶስ ነነዌ በባቢሎናውያንና በሜዶናውያን ጥምር ኃይል ፈጽማ ስትደመሰስ ነው። በዚያን ጊዜ መልእክተኞች ነነዌ መውደቋንና የይሁዳ ጭንቀት ማብቃቱን ለማብሰር በተራሮች ላይ እየሮጡ ይህንን ታሪካዊ ሰላም አወጁ። በባህላዊና ሕጋዊ የኪዳን ሥርዓት መሠረት፣ እግዚአብሔር ለእስራኤል የገባው ሕጋዊ ቃል ኪዳን ነበረ፤ ሕዝቡ በዓላቱን ካከበረና ኪዳኑን ከጠበቀ፣ እግዚአብሔር ጠላቶቻቸውን እንደሚያጠፋላቸው ቃል ገብቷል (ዘዳግም 28፥7)። አሦራውያን የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት ተዳፍረው ሕዝቡን በማስጨነቃቸው፣ እግዚአብሔር የኪዳን ጠበቃ ሆኖ በመነሣት በጠላት ላይ ሕጋዊ የሞት ፍርድ አስተላለፈ። ውጥረቱም በጨካኙ የአሦር መንግሥት ዓመፅና በእግዚአብሔር የጽድቅ ፍርድ መካከል የነበረ ሲሆን፣ ይህ የፍርድ እርምጃ ለይሁዳ ፍጹም የሆነ ሕጋዊ ሰላምና ነጻነት አስገኝቷል። በሥነ መለኮት፣ ይህ የናሆም ትንቢት ከታሪካዊው የነነዌ መውደቅ ባሻገር፣ በመሲሑ በኢየሱስ ክርስቶስ ለሚመጣው ዘላለማዊ ሰላም ጥልቅ ጥላ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንኑ ቃል በሐዲስ ኪዳን በመጥቀስ፣ እውነተኛው የምስራች የክርስቶስ ወንጌል መሆኑን አረጋግጧል (ሮሜ 10፥15)። የሰው ልጅ ታላቅ ጠላት የሆነው ኃጢአትና ሞት በክርስቶስ መስቀል ሲደመሰስ፣ በመንፈሳዊው ዓለም ውስጥ እውነተኛና ዘላለማዊ ሰላም ታውጇል። የነነዌ መጥፋት ጊዜያዊ ሥጋዊ ሰላም ሲያመጣ፣ የክርስቶስ ድል ግን የዘላለም የነፍስ ዕረፍት አምጥቷል። የእግዚአብሔር ወንጌል የሰላም ምንጭ ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች በምድራዊ መከራ፣ በጭንቀት ወይም መንፈሳዊ ጠላት በሆነው በዲያብሎስ እስራት ውስጥ ብንሆንም፣ ክርስቶስ ጠላታችንን ድል አድርጎ የሰላምን ምስራች እንዳመጣልን አውቀን፣ እኛም ራሳችን ይህንን የሰላም ወንጌል ለሌሎች የምናደርስ የተባረኩ እግሮች እንድንሆን አጥብቆ ያሳስበናል። እውነተኛ ነጻነት ከጌታ ብቻ ይመጣል። ክርስቶስ የሕይወታችን ፍጹም ሰላም ነው። እርሱ ሰላማችን ነውና፤ ሁለቱን ያዋሐደ፣ በመካከልም ያለውን የጥል ግድግዳ ያፈረሰ ተብሎ እንደተጻፈው፣ ጠላትን በመደምሰስ እውነተኛውን ሰላም የመሠረተልን ኢየሱስ ክርስቶስ ነው (ኤፌሶን 2፥14)።

ነቢዩ ናሆም ስለ ቴብስ (ኖእሞን) ከተማ መጥፋትና ስለ ነነዌ የወደፊት ዕጣ ፈንታ ሲናገር፣ "እርስዋ ደግሞ ተማርካ ወደ ስደት ሄደች፤ ሕፃናቶችዋም በመንገድ ሁሉ ራስ ላይ ተፈጠፈጡ፤ በክቡራንዋም ላይ ዕጣ ተጣጣሉ" በማለት እጅግ ዘግናኝ የሆነ የጦርነት ምስል ያቀርባል (ናሆም 3፥10)። "ሕፃናትን መፈጠፈጥ" የሚለው አገላለጽ በጥንቱ ዓለም የነበረውን አረመኔያዊ የጦርነት ባህልና፣ ጠላትን ከነዘሩ ለማጥፋት የሚደረገውን የጭካኔ ጥግ የሚያሳይ እጅግ አሳዛኝ ሥዕላዊ መግለጫ ነው። በታሪካዊ አውድ ስንመረምረው፣ ናሆም ይህንን የተናገረው በአሦራውያን እጅ ስለወደቀችው የግብጿ ከተማ ቴብስ (ኖእሞን) ታሪክ ለማስታወስ ነው። አሦራውያን በስድስት መቶ ስልሳ ሦስት ቅድመ ልደተ ክርስቶስ ይህችን ታላቅ ከተማ ሲቆጣጠሩ፣ ነዋሪዎቿን በከፍተኛ ጭካኔ ጨፍጭፈዋል፣ ሕፃናትንም ሳይቀር በግድግዳና በድንጋይ ላይ ፈጥፍጠው ገድለዋል። አሁን ደግሞ ናሆም፣ ነነዌ (የአሦር ዋና ከተማ) በሌሎች ላይ ያደረገችው ይህ አሰቃቂ ታሪክ፣ በራሷ ላይ ተመልሶ እንደሚመጣና ያንኑ መራራ ጽዋ እንደምትጠጣ እያሳወቃት ነው። በባህላዊና ሕጋዊ የጦርነት ሥርዓት፣ በጥንቱ የቅርብ ምሥራቅ ታሪክ አሸናፊው ኃይል የተሸናፊውን ሕዝብ ሕፃናት የሚገድለው፣ ወደፊት አድገው ብቀላ እንዳያደርጉና የዚያን ብሔር ዘር ሙሉ በሙሉ ለማጥፋት አስቦ ነበር። በእግዚአብሔር ፍጹም የፍትሕ ሕግ መሠረት ደግሞ፣ የፈሰሰው የንጹሐን ደም በከንቱ አይቀርም። አሦር የራሷን ግዛት የመሠረተችው በዚሁ የደም አፋሳሽነትና የጭካኔ ሕግ ስለነበር፣ መለኮታዊው ፍርድ ቤቷ በገዛ አሠራሯ መሠረት ብድራቷን እንድትቀበል ሕጋዊ ብያኔ አስተላለፈባት። ይህም በሰው ልጅ ጭካኔና በእግዚአብሔር ፍትሐዊ ብቀላ መካከል ያለውን ውጥረት ያሳያል። በሥነ መለኮት፣ ይህ ክፍል ኃጢአት ምን ያህል አሰቃቂና አውዳሚ እንደሆነ አጉልቶ ያሳያል። እግዚአብሔር የፍቅር አምላክ ቢሆንም፣ በንጹሐን ላይ የሚደረገውን ግፍና ሥርዓታዊ ጭካኔ ዝም ብሎ የሚመለከት አምላክ አይደለም። ክፋት የቱንም ያህል ሥር ቢሰድና ቢታበይ፣ በመጨረሻው ዘመን በእግዚአብሔር የፍርድ ሚዛን ተመዝኖ ከነሥሩ (ከነዘሩ) ይነቀላል። የክፉዎች ዘር መጥፋት የእግዚአብሔርን ምድር ከርኩሰት የማጽዳት መለኮታዊ የጽድቅ ሥራ ነው። ክፋት ዘላቂ ድል የለውም። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች በዓለም ላይ የሚታየው የግፍ፣ የጭካኔና የንጹሐን መገደል እጅግ የሚያሳዝን ቢሆንም፣ እግዚአብሔር የፍትሕ አምላክ መሆኑን በማመን ክፋትን አጥብቀን እንድንጠላ፣ ለሰላም እንድንጸልይና በፍትሕ ሚዛኑ ለሚበቀለው አምላክ ፍርዱን እንድንተው ያስተምረናል። የክፉዎች ፍጻሜ ጥፋት ነው። እግዚአብሔር የንጹሐንን ደም ይበቀላል። አትሳቱ፤ እግዚአብሔር አይዘበትበትም፤ ሰው የሚዘራውን ሁሉ ያንኑ ደግሞ ያጭዳልና ተብሎ እንደተጻፈው፣ በጭካኔ የተዘራው የዓመፅ ዘር በመጨረሻው አስፈሪውን የጥፋት መከር ማስገኘቱ አይቀርም (ገላትያ 6፥7)።

ነቢዩ ናሆም የነነዌን የመጨረሻ ዕጣ ፈንታ ሲያትት፣ "ለስብራትህ ፈውስ የለውም፣ ቍስልህም ክፉ ነው፤ ወሬህን የሰሙ ሁሉ እጃቸውን በአንተ ላይ ያጨበጭባሉ፤ ክፋትህ ሁልጊዜ ያላለፈበት ማን ነው?" በማለት እጅግ ከባድ የሆነ የማጠቃለያ ፍርድ ያውጃል (ናሆም 3፥19)። "ፈውስ የሌለው ስብራት" የሚለው አገላለጽ፣ የንስሐ በር ሙሉ በሙሉ መዘጋቱን፣ መለኮታዊው ትዕግሥት ማለቁን፣ እና ማንም ሊቀለብሰው የማይችለው የመጨረሻው የሞትና የጥፋት ፍርድ መወሰኑን የሚያሳይ አስፈሪ መለኮታዊ ብያኔ ነው። በታሪካዊ አውድ፣ ነነዌ ከዚህ የናሆም ትንቢት ከመቶ ዓመታት በፊት በነቢዩ ዮናስ ስብከት አማካይነት ንስሐ ገብታ የእግዚአብሔርን ምሕረት አግኝታ ነበር። ሆኖም ያ ትውልድ ካለፈ በኋላ፣ ከተማይቱ ወደ ቀድሞው የጭካኔ፣ የጣዖት አምልኮና የደም ማፍሰስ ተግባሯ በከፋ ሁኔታ ተመለሰች። እግዚአብሔር ለረጅም ጊዜ የታገሣት ቢሆንም፣ ክፋቷ ገደብ ስላለፈና ርኩሰቷ ወደ ማይመለስበት ደረጃ ስለደረሰ፣ ፈውስ ወደሌለው የመጥፋት ደረጃ ውስጥ ገባች። በባህላዊና ሕጋዊ አሠራር፣ የሰማዩ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ክስ ሲያዳምጥ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። እግዚአብሔር "ቁጣው የዘገየ" ነው (ናሆም 1፥3)። ነገር ግን አንድ ሕዝብ ወይም ግለሰብ በተደጋጋሚ መለኮታዊውን ሕግ ከጣሰና የንስሐን ጥሪ ከናቀ፣ ፍርድ ቤቱ መዝገቡን ዘግቶ የመጨረሻውን የማይሻር ሕጋዊ ፊርማ ያኖራል። የነነዌ "ክፉ ቁስል" የሚያሳየው፣ መንፈሳዊው ሕመም ማገገም ወደማይችልበት ደረጃ መድረሱንና መለኮታዊው ሐኪም ጉዳዩን ለሞት መተዉን ነው። ይህ ወሰን የለሽ በሆነው መለኮታዊ ምሕረትና ግድ በሚለው መለኮታዊ ፍትሕ መካከል ያለውን አስፈሪ ውጥረት ይገልጻል። በሥነ መለኮት፣ የሰው ልጅ ፈጽሞ ይቅርታ ወደማያገኝበት ደረጃ ሊደርስ ይችላልን? ለሚለው ጥያቄ፣ መጽሐፍ ቅዱስ "አዎን" ይላል። አንድ ሰው መንፈስ ቅዱስን በተደጋጋሚ ሲቃወም፣ ልቡን ሲያደነድንና ኅሊናው ሲቃጠል፣ ለንስሐ ያለው ስሜት ሙሉ በሙሉ ይሞታል። እግዚአብሔር ይቅር ማለት አቅቶት ሳይሆን፣ ግለሰቡ ይቅርታን የመጠየቅና የመቀበል መንፈሳዊ አቅሙን ለዘላለም ስላጣ ነው። ነነዌ እንደ ሀገር የደረሰችበት የልብ መደንደን ይህንን እውነት ያሳያል። የእግዚአብሔርን ጸጋ ማቃለል አደገኛ ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች ጌታ ታጋሽና መሐሪ ቢሆንም፣ ትዕግሥቱን እንደ ድክመት ቆጥረን በኃጢአት ላይ ኃጢአትን እንዳንጨምር፣ ይልቁንም ኅሊናችን ሳይደነድንና ቁስላችን ፈውስ አልባ ሳይሆን ዛሬውኑ በእውነተኛ ንስሐ ወደ ጌታ እንድንመለስ አጥብቆ ያስጠነቅቀናል። ዛሬ የድነት ቀን ነው። ልብን ማደንደን ወደ ዘላለም ጥፋት ይመራል። መንፈስ ቅዱስ እንደሚል፦ ዛሬ ድምፁን ብትሰሙት… ልባችሁን አታደንድኑ ተብሎ እንደተጻፈው፣ የእግዚአብሔርን የንስሐ ጥሪ በወቅቱ መስማትና መታዘዝ የሕይወታችን ብቸኛ ዋስትና ነው (ዕብራውያን 3፥7-8)።

ነቢዩ ናሆም ስለ ነነዌ መጥፋት ሲተነብይ፣ "የወንዞቹ በሮች ተከፍተዋል፣ ቤተ መንግሥቱም ቀልጦአል… በሚያጥለቀልቅ የውኃ ጎርፍ ስፍራዋን ፈጽሞ ያጠፋል" በማለት ከተማይቱ እንዴት እንደምትደመሰስ ግልጽ የሆነ ራእይ ተናግሮ ነበር (ናሆም 2፥6፣ 1፥8)። ይህ ትንቢት የዓለምን ታሪክ የቀየረና፣ የሰው ልጅ ኃይል በእግዚአብሔር ፊት ምን ያህል ደካማ መሆኑን ያረጋገጠ አስገራሚ ክስተት ነው። በታሪካዊ አውድ፣ የነነዌ መጥፋት የተፈጸመው በስድስት መቶ አሥራ ሁለት ቅድመ ልደተ ክርስቶስ ነው። በወቅቱ የሜዶን፣ የባቢሎንና የእስኩቴስ የጦር ኃይሎች ጥምረት በመፍጠር ይህችን ኃያል የአሦር ዋና ከተማ ከበቧት። ከተማይቱ እስከ ሠላሳ ሜትር ከፍታና ሰረገላዎች ሊጋለቡበት የሚችል ስፋት ባለው እጅግ ግዙፍ ግንብ የታጠረች ነበረች። አሦራውያን ይህች ከተማ መቼም ቢሆን በሰው ኃይል ልትደፈር አትችልም ብለው በጽኑ ያምኑ ነበር። ነገር ግን ታሪክ እንደሚያስረዳው መጥፋቷ ድንገተኛና ፈጽሞ ያልተጠበቀ ነበር። በባህላዊና ሕጋዊ ፖለቲካዊ ሥርዓት፣ የነነዌ ነገሥታት ይተማመኑ የነበረው በግንባቸው ጥንካሬና ከተማዋን በከበባት በጤግሮስ ወንዝ የተፈጥሮ ጥበቃ ላይ ነበር። ሆኖም የእግዚአብሔር መለኮታዊ የፍርድ ሕግ፣ የሰው ልጅ የተመካበትን ነገር ራሱን የጥፋት መሣሪያ አድርጎ ይጠቀማል። "የወንዞቹ በሮች ተከፍተዋል" የሚለው የናሆም ትንቢት ቃል በቃል የተፈጸመው፣ በዚያ ዓመት ጤግሮስ ወንዝ በከፍተኛ የዝናብ ጎርፍ ሞልቶ የከተማዋን ግንብ የተወሰነ ክፍል አፍርሶ በመጣሉ ነው። በዚህ ክፍተት የጠላት ጦር ገብቶ ከተማዋን በእሳት አጋያት። ይህ የሰው ትዕቢትና የመለኮት ሉዓላዊነትን ውጥረት ያሳያል። በሥነ መለኮት፣ የነነዌ መጥፋት የመጽሐፍ ቅዱስን የትንቢት ቃል እውነተኛነትና ትክክለኛነት የሚያረጋግጥ ታላቅ ማስረጃ ነው። ከተማዋ ፈጽሞ ከመጥፋቷ የተነሣ፣ በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን አርኪዮሎጂስቶች ፍርስራኟን እስኪያገኙ ድረስ፣ በታሪክ ውስጥ የነበረች መሆኗን እንኳ ብዙዎች እስከመጠራጠር ደርሰው ነበር። እግዚአብሔር "ስፍራዋን ፈጽሞ ያጠፋል" ያለው ቃል በትክክል ተፈጽሟል። እግዚአብሔር የታሪክ ሁሉ ጌታና የኃያላን መንግሥታት ፈራጅ ነው። የምድራዊ ኃይል ትምክህት ከንቱ ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች በሀብት፣ በምድራዊ ጥበቃ ወይም በሰው ሰራሽ የሥልጣን ግንቦች ላይ መታመን ፈጽሞ ከንቱ መሆኑን አውቀን፣ እውነተኛና የማይናወጠው መሸሸጊያችን አምላካችን እግዚአብሔር ብቻ መሆኑን አጥብቀን እንድንይዝ ያሳስበናል። ጌታ ብቻውን የጸና አምባ ነው። የእግዚአብሔርን ሐሳብ የሚያቆም ምንም ኃይል የለም። በእግዚአብሔር ላይ ጥበብ የለም፣ ማስተዋልም የለም፣ ምክርም የለም ተብሎ እንደተጻፈው፣ የቱንም ያህል የምድራዊ ኃይል ቢገዝፍ የእግዚአብሔርን የፍርድ ውሳኔ ሊቀለብስ አይችልም (ምሳሌ 21፥30)።

በብሉይ ኪዳን ውስጥ ከሚገኙትና እጅግ አስገራሚ የጥያቄና መልስ አቀራረብ ካላቸው መጻሕፍት አንዱ የዕንባቆም መጽሐፍ ሲሆን፣ ሲጀምርም “ነቢዩ ዕንባቆም ያየው ሸክም ይህ ነው” (ዕንባቆም 1፥1) በማለት ጸሐፊውን ያስተዋውቃል። "ዕንባቆም" የሚለው የዕብራይስጥ ስም ትርጉም "እቅፍ"፣ "ማቀፍ" ወይም ደግሞ "ትግል" (መታገል) የሚል ጥልቅ መንፈሳዊ ፍች አለው። ይህ ስያሜ ነቢዩ ከእግዚአብሔር ጋር ያደረገውን ጥልቅ የሃሳብ ትግል፣ እንዲሁም በመጨረሻ በእምነት እቅፍ ውስጥ ማረፉን የሚያንጸባርቅ አስደናቂ ስም ነው። ከታሪክና ከባህል አኳያ፣ ስለዚህ ጸሐፊ የትውልድ ሐረግ፣ ቤተሰብ ወይም ማኅበራዊ ዳራ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተሰጠ ሰፊ መረጃ የለም። ይሁን እንጂ፣ በመጽሐፉ መጨረሻ በምዕራፍ ሦስት ላይ የቀረበው የጸሎት መዝሙር አጨራረስ “ለመዘምራን አለቃ በባለ አውታር የዜማ ዕቃ” (ዕንባቆም 3፥19) ስለሚል፣ ዕንባቆም በቤተ መቅደስ ውስጥ ከሚያገለግሉ መዘምራን፣ በተለይም ከሌዋውያን ወገን እንደነበረ ብዙ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራን ይገምታሉ። ይህ የሙዚቃ ዳራው መልእክቱን በቅኔና በመዝሙር መልክ እንዲያቀርብ አስችሎታል። በመለኮታዊው የሥነ መለኮት አውድ፣ የዚህ ጸሐፊ ታላቅነት የሚታየው በመልእክቱ አቅጣጫ ነው። አብዛኛዎቹ ነቢያት ከእግዚአብሔር የተቀበሉትን መልእክት ይዘው ወደ ሕዝቡ ሲናገሩ፣ የዕንባቆም መጽሐፍ ግን ነቢዩ የሕዝቡን ሥቃይና የዘመኑን ግፍ ይዞ ወደ እግዚአብሔር የሚያደርገውን ሙግትና ውይይት የያዘ ነው። ጸሐፊው የሰው ልጅን ጥያቄዎችና ጥርጣሬዎች ሳይደብቅ በቀጥታ ወደ ፈጣሪ ዙፋን በማቅረብ፣ የሰውንና የመለኮትን ምልልስ በብዕሩ መዝግቧል። በጸሐፊው ልብ ውስጥ የነበረው ውጥረት፣ ጻድቅ አምላክ ለምን በምድር ላይ ግፍን ዝም ብሎ ይመለከታል የሚል ነበር። ዕንባቆም በይሁዳ ውስጥ ያለውን የፍትሕ መጓደል ተመልክቶ ሲያዝን፣ እግዚአብሔር ደግሞ ከዚያ የባሰውን የባቢሎን (ከለዳውያን) መንግሥት ለፍርድ እንደሚያመጣ ሲነግረው ግራ ተጋብቷል። ሆኖም ጸሐፊው ከዚህ ጥልቅ ጥርጣሬና ጭንቀት ውስጥ ወጥቶ፣ ታላቅ የሆነውን “ጻድቅ ግን በእምነቱ በሕይወት ይኖራል” (ዕንባቆም 2፥4) የሚለውን የዘላለም እውነት ለዓለም አበርክቷል። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች ጥያቄዎቻችንንና ጥርጣሬያችንን እንዴት ወደ እግዚአብሔር ማቅረብ እንዳለብን ያስተምረናል። በሕይወታችን ወይም በዓለም ላይ የሚፈጸመውን ኢፍትሐዊነት ስናይ ግራ መጋባትና እግዚአብሔርን መጠየቅ ኃጢአት አይደለም። ዕንባቆም ያደረገው ጥያቄውን ለሰው ማማረር ሳይሆን፣ ወደ አምላኩ ዙፋን ማቅረብ ነበር፤ እኛም በጨለመብን ጊዜ በጸሎት ጌታን ብንጠይቅ፣ እርሱ የልባችንን ማዕበል ጸጥ የሚያደርግ መልስ ይሰጠናል። በማጠቃለያም፣ የዕንባቆም ጸሐፊነት ከጥርጣሬ ወደ ፍጹም እምነት የተደረገን መንፈሳዊ ጉዞ ያሳያል። "ከእግዚአብሔር ጋር የሚደረግ ቅን ትግል፣ በመጨረሻ በእምነት እቅፍ ውስጥ ያሳርፋል" እንደሚባለው፣ ዕንባቆም ጥያቄዎቹን ወደ እምነት መዝሙር የቀየረ ታላቅ ነቢይ ነበር።

የዕንባቆም መጽሐፍ የተጻፈበትን ዘመን ለማወቅ፣ እግዚአብሔር በመጽሐፉ መጀመሪያ ላይ ለነቢዩ የሰጠውን ቁልፍ ታሪካዊ ማስጠንቀቂያ ማየት ያስፈልጋል፤ ቃሉም “በዘመናችሁ ማንም ቢነግራችሁ የማታምኑትን ሥራ እሠራለሁና።… እነሆ፣ በምድር ስፋት ላይ የሚራመዱትን፣ መራራና ፈጣን ሕዝብ ከለዳውያንን አስነሣለሁ” (ዕንባቆም 1፥5-6) ይላል። ይህ የሚያሳየው መጽሐፉ የተጻፈው ታላቂቱ የባቢሎን (ከለዳውያን) መንግሥት በዓለም ላይ ኃያል ሆና በምትነሣበትና በይሁዳ ላይ አደጋ ለመጣል በተቃረበችበት ዘመን መሆኑን ነው። በታሪካዊው አውድ፣ ብዙ ምሁራን እንደሚስማሙት መጽሐፉ የተጻፈው በሰባተኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ (ከክርስቶስ ልደት በፊት ከስድስት መቶ አሥራ ሁለት እስከ አምስት መቶ ሰማንያ ስድስት ባለው ጊዜ) ነው። ይህ ዘመን የነነዌ (የአሦር) መውደቅን ተከትሎ የባቢሎን መንግሥት የዓለምን ሥልጣን የጨበጠበት ወቅት ነበር። በይሁዳ ታሪክ ደግሞ፣ የጻድቁ ንጉሥ ኢዮስያስ የንስሐ ዘመን አልፎ፣ ክፉና ዓመፀኛ የነበረው ንጉሥ ኢዮአቄም በነገሠበት የሞራል ውድቀት ዘመን እንደተጻፈ ይገመታል። ማኅበራዊና ሞራላዊ ዳራውን ስንመረምር፣ መጽሐፉ የተጻፈበት ዘመን እጅግ የጨለመ ነበር። ዕንባቆም “ሕግ ላልቷል፣ ፍርድም ለዘላለም አይወጣም፤ ኃጢአተኛው ጻድቁን ከብቦታልና” (ዕንባቆም 1፥4) ብሎ እንደጮኸው፣ በይሁዳ የፍትሕ መጓደል፣ ጭቆናና ዓመፅ ነግሦ ነበር። ፍርድ ቤቶች በጉቦ ተበላሽተው፣ ደካማው ሕዝብ የሚደርስለት አጥቶ የነበረበት ይህ ዘመን፣ የእግዚአብሔርን አፋጣኝ ጣልቃ ገብነት የሚጠይቅ የጥፋት አፋፍ ነበር። የዚህ ዘመን ሥነ መለኮታዊ ውጥረት የሚያጠነጥነው በእግዚአብሔር የፍርድ ጊዜ ላይ ነው። ጻድቃን በግፍ እየተሰቃዩ እግዚአብሔር ለምን ዝም እንዳለ፣ እንዲሁም ፍትሕን ለማምጣት ለምን ከይሁዳ ይበልጥ ክፉና ጣዖት አምላኪ የሆኑትን ባቢሎናውያንን እንደሚጠቀም ለነቢዩ ትልቅ የሃሳብ ማዕበል ሆኖበት ነበር። መጽሐፉ የተጻፈው፣ እግዚአብሔር በዝምታው ውስጥም ቢሆን እየሠራ መሆኑንና፣ የጥፋት ኃይሎችም ቢሆኑ በመለኮታዊ ቁጥጥር ሥር መሆናቸውን ለማሳየት ነው። ይህ ትምህርት በዘመናችን ላለን የእምነት ሰዎች ጊዜንና የእግዚአብሔርን አሠራር በተመለከተ ጥልቅ ትዕግሥትን ያስተምረናል። በዓለም ላይ ዓመፅ ሲበዛና ክፉዎች ሲበለጽጉ፣ እግዚአብሔር የተወን ወይም የማይቆጣጠር ሊመስለን ይችላል። ነገር ግን ዕንባቆም እንደተማረው፣ ራእዩ ለተወሰነው ጊዜ መሆኑን አውቀን፣ ቢዘገይም እንደሚመጣ እርግጠኞች ሆነን በትዕግሥት ልንጠብቀው ይገባል። የእግዚአብሔር ሰዓት አይሳሳትም። በማጠቃለያም፣ መጽሐፉ የተጻፈበት ዘመን የሰው ልጅ ጥያቄና የመለኮት ሉዓላዊነት የተገናኙበት የታሪክ ምዕራፍ ነው። "የእግዚአብሔር ዝምታ መቅረት አይደለም፤ የፍርዱም መዘግየት ቸልተኝነትን አያሳይም" እንደሚባለው፣ መጽሐፉ በዚያ በታወከ ዘመን ለጻድቃን የተስፋ መልሕቅ ሆኖ ተጽፏል።