የሮም ግዛተ ዐፄና የሄሮድስ አገዛዝ

በክርስቶስ ዘመን የነበረው የይሁዳ ፖለቲካዊ መልክዐ-ምድር

ኢየሱስ በጳለስቲና (በፍልስጥኤም) በተወለደበት ወቅት በተለያዩ የአይሁድ ቡድኖች መካከል ከባድ ፖለቲካዊ ትግልና ሽኩቻ ነበር። ለምድራዊ ሥልጣን ሲባል በንጉሣውያን ቤተሰብ አባላት መካከል እንኳ ሳይቀር እርስ በርስ ጨካኝ መገዳደል ይፈጸም ነበር። ይህ ሁሉ የፖለቲካ ጦርነት በተራው ኅብረተሰብ ላይ ያስከትለው የነበረው የዕለት ተዕለት የኑሮ ጫና ቀላል አልነበረም። የተለያዩ ቡድኖች በሥልጣን ላይ ካሉትና ከሮማውያን ጋር ለሚያካሂዱት ትግል የተራውን ሕዝብ ድጋፍ አጥብቀው ይፈልጉ ነበር። ግብርና ቀረጥ እያገረሸ ሲሄድ፥ የኑሮ ውድነቱም እንደዚያው ይከፋ ጀመር። በአገሪቱ ውስጥ እውነተኛ ሰላምና መረጋጋት ፈጽሞ ታጣ፤ ከአሕዛብም ጨካኝ አገዛዝ በሰውኛ ኃይል ነፃ ለመውጣት አልተቻለም ነበር።

የውይይት ጥያቄ፦ ክርስቶስ በሥጋ ተገልጦ የኖረበት ያ የመከራ ዘመን፥ ዛሬ እኛ ካለንበት የዓለምና የአገራችን ሁኔታ ጋር የሚመሳሰለው ወይም የሚለያየው በምን መንገዶች ነው?

«ንጉሣችን የታለ? ነፃ አውጪያችንስ የት አለ? መሢሑስ?» የሚሉ ጥያቄዎች በሕዝቡ ዘንድ ለ 400 የዝምታ ዓመታት ያህል ሳያቋርጡ ሲነሡ ቆይተዋል። አይሁዶች በመቃብያን (በሃስሞኒያን) አማካይነት ለአጭር ጊዜ ያገኙትን ብሔራዊ ነፃነታቸውን መልሰው በሮማውያን ከተነጠቁ በኋላ፥ በልባቸው ውስጥ ከፍተኛ የነፃነት ጥማት አደረባቸው። በኢየሩሳሌም ከተማ በተለያዩ የሥልጣን ፈላጊ ቡድኖችና መሪዎች መካከል የሚካሄዱት የሴራ ትግሎች፥ እንዲሁም በአገሪቱ ውስጥ የእውነተኛ ፍትሕና የቅድስና መጥፋት የተራውን ሕዝብ ሕይወት ሙሉ በሙሉ ለምሬት ዳረገው።

እርስ በርሳቸውም፥ «እግዚአብሔር በነቢያት በኩል ተስፋ የሰጠን የሰላምና የጽድቅ መለኮታዊ አገዛዝ የታለ?» እያሉ በምኩራብ ይጠያየቁ ነበር። ነገር ግን ሕዝቡ ለዚህ ጥያቄ መልስ ለማግኘት የሚፈልጉት ከምድራዊና ከፖለቲካዊ መሢሕ ነበር። የነገሥታት ንጉሥ የሆነው ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በመካከላቸው በሥጋ ተገኝቶ፥ የውስጥ ሰላምና የልብ ጽድቅ ያለበትን ሰማያዊና መንፈሳዊ መንግሥት በሰበከላቸው ጊዜ ግን ሊቀበሉት ፈጽሞ አልፈለጉም። ሕዝቡ የሚፈልጉትን ምድራዊ ፖለቲካዊ መልስ (የሮምን ሠራዊት በሰይፍ የመደምሰስ ሥራ) ሊሰጣቸው ስላልፈለገ፥ «መሢሑን አንቀበልህም» አሉት።

የውይይት ጥያቄ፦ እግዚአብሔር ብዙውን ጊዜ እኛ በሥጋዊ አእምሯችን የምንጠብቃቸውን ምድራዊ መልሶች ባለመስጠቱ ምክንያት፥ ለሕይወታችንና ለችግሮቻችን የሚያቀርባቸውን እውነተኛ መለኮታዊ መፍትሔዎች በመንፈስ ቅዱስ ጸጋ የምንቀበለው እንዴት ነው?

ታላቁ ሄሮድስ (37 ዓ.ዓ. – 4 ዓ.ዓ.)

የውይይት ጥያቄ፦ 1. የቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 2፡7-18 በጥንቃቄ አንብብ። በዚህ የወንጌል ክፍል ስለ ንጉሥ ሄሮድስ ውስጣዊ ባሕርይና ድርጊት የቀረበው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ገለጻ ምንድን ነው? 2. ከመጽሐፍ ቅዱስ መዝበ-ቃላት ስለ ሄሮድስ ታሪክ አንብብና ስለ ሕይወቱና ስለ አገዛዙ ዘይቤ አጭር ማጠቃለያ ጻፍ።

ምንም እንኳ መጽሐፍ ቅዱስ ሄሮድስ እጅግ ጨካኝና ክፉ ሰው እንደነበረ በግልጽ ቢዘግብም፥ የዓለም የታሪክ መዛግብት ግን እርሱን ከይሁዳ ታላላቅና ስኬታማ መሪዎች እንደ አንዱ አድርገው ይዘክሩታል። ሄሮድስ በአንድ ወቅት ንጉሥ ዳዊትና ሰሎሞን በታሪክ የያዙትን ሰፊውን የጳለስቲና ግዛት በሙሉ በወታደራዊ ቁጥጥሩ ሥር ለማድረግ የቻለ ብልህ ንጉሥ ነበር።

ሄሮድስ በአገሪቱ ስልታዊ ስፍራዎች ላይ ታላላቅ ምሽጎችንና አምባዎችን የገነባ ታላቅ ወታደራዊ መሪ ነበር። ይህ ሰው ራሱን ችሎ እንደሚገዛ ንጉሥ ይሁዳን እያስተዳደረ፥ ከታላቋ ሮም ግዛት ጋር ጸኑ ሰላማዊ ግንኙነቶችን ለመመሥረት የቻለ እጅግ ብልህ ፖለቲካዊ መሪ ነበር። ሄሮድስ በይሁዳ ብቻ ሳይሆን በሌሎች የዓለም ክፍሎችም በገነባቸው ታላላቅ የስነ-ሕንጻ ሥራዎች በጥንቱ ዓለም ውስጥ በስፋት የታወቀ ሰው ነው።

ከታላላቅ የሕንጻ ሥራዎቹ መካከል ከሁሉ በላይ ጎልቶ የሚታየው፥ በጥንቃቄ አሻሽሎና አስፋፍቶ ያሠራው የኢየሩሳሌም ሁለተኛው ቤተ መቅደስ (Herod’s Temple) አንዱ ነው። በ 19 ዓ.ዓ. የተጀመረው ይህ ታላቅ መዋቅር እስከ 63 ዓ.ም. ድረስ ሙሉ በሙሉ ተሠርቶ አልተጠናቀቀም ነበር። የኢየሩሳሌሙ ቤተ መቅደስ በጥንቱ ዘመን ከነበሩት ዓለም አቀፍ ሕንጻዎች መካከል እጅግ ውብና አስደናቂ ሕንፃ ነበር፤ ስለሆነም በምድራዊ እይታ ሕዝቡ ንጉሥ ሄሮድስን እንደ ታላቅ መሪ ይመለከቱት ነበር።

አይሁዶች ለምን ሄሮድስን አልወደዱትም?

ይህም ሆኖ ግን እግዚአብሔርን የሚፈሩ አይሁዶች ስለ ሄሮድስ ፍጹም የተለየና የጠላ አመለካከት ነበራቸው። ለዚህም 3 ታላላቅ ምክንያቶች ነበሩ፦

• ፩. ንጹሕ አይሁዳዊ አለመሆኑ፦ ሄሮድስ በዘር ሐረጉ ንጹሕ አይሁዳዊ ሳይሆን ከፊል ኢዱሚያዊ (የአይሁዶች የረጅም ጊዜ ጠላት ከነበሩት ከኤዶማውያን ትውልድ) እና ከፊል አይሁዳዊ ነበር። ስለሆነም በጳለስቲና የሚኖሩ አይሁዶች በልባቸው ሙሉ በሙሉ አልተቀበሉትም ነበር።
• ፪. ሕገ-ወጥ ገዥ መሆኑ፦ ከንጉሥ ዳዊትም ሆነ ከካህናቱ ከሃስሞኒያን የዘር ሐረግ ባለመምጣቱ፥ አይሁድ «ሕጋዊ ንጉሣችን ነው» ብለው ፈጽመው አያምኑም ነበር። እንዲያውም ሄሮድስ በሥልጣን ወንበር ላይ የተቀመጠው የሃስሞኒያኖችን ዘሮች በሙሉ በሰይፍ ጨርሶ ስለነበር ነው።
• ፫. የአሕዛብና የሮም ወዳጅ መሆኑ፦ አይሁዶች ሙሉ ነፃነታቸውን ይፈልጉ ስለነበር፥ በአገራቸው ላይ የሚደረገውን የአሕዛብ ተጽዕኖ አጥብቀው ይጠሉ ነበር። ምንም እንኳ ሄሮድስ በይፋ የአይሁድ ሃይማኖት ተከታይ ቢሆንም፥ ሮማውያንን በይፋ ይደግፍና ለፖለቲካው አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ ሁሉ የአሕዛብን ጣዖት ለማምለክና መቅደስ ለመሥራት ፈቃደኛ ነበር።

ከፍተኛ የአስተዳደር ችሎታ ቢኖረውም፥ ሄሮድስ «አንድ ሰው እኔን በሴራ ገድሎ ዙፋኔን ይነጥቀኛል» በሚል ፍርሃት ዕድሜ ልኩን በከፍተኛ ስጋትና በጥርጣሬ ይኖር ነበር። ምክንያቱም በሃስሞኒያኖች ታሪክ ብዙውን ጊዜ ወንድም ወንድሙን ገልብጦና ገድሎ ስፍራውን ይወስድ እንደነበር ታሪክን ያውቅ ነበር። ሄሮድስ ይህ አደጋ በእርሱ ላይ እንዳይደርስ አጥብቆ ይፈራ የነበረው የገዛ ቤተሰቡን ነበር። ስለሆነም ያሤሩብኛል ብሎ በመስጋቱ ብቻ የገዛ አጎቱን፥ የሚወደውን ሚስቱን ማሪያምንና ሦስት የገዛ ልጆቹን ጭምር በጭካኔ አስገድሏል።

የክርስቶስ ልደት እና የታሪክ የቀን መቁጠሪያ (Chronology)

የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ ታሪክ የሚጀምረው ከዚህ ከሄሮድስ የአገዛዝ ዘመን መጨረሻ ላይ ነው። ክርስቶስ ወደ ምድር በመጣበት የመጀመሪያ ዓመት ሄሮድስ ንጉሥ ነበር። እውነተኛው የአይሁድ ንጉሥ በይሁዳ ቤተልሔም እንደተወለደ ከምሥራቅ በመጡት ሰብአ ሰገል በሰማ ጊዜ የሰጠው አስፈሪ ምላሽ፥ ሄሮድስ አንድ ሰው እርሱን ገድሎ ፖለቲካዊ ሥልጣኑን እንዳይወስድበት ምን ያህል በጥርጣሬ ይናወጥ እንደነበር ያሳያል። ሄሮድስ ክርስቶስን መለኮታዊ መሢሕ ነው ብሎ ባያምንም፥ ማንም ሰው ግን የኢየሩሳሌሙን ዙፋን እንዳይቀናቀንበት አጥብቆ ፈራ።

ሰብአ ሰገል ከኢየሩሳሌም ወጣ ብላ በምትገኘው አነስተኛ የቤተልሔም ከተማ የአይሁድ ንጉሥ እንደተወለደ በነገሩት ጊዜ፥ ንጉሥ ሄሮድስ በከተማዪቱና በአውራጃዋ ውስጥ ያሉትን በቅርብ ጊዜ የተወለዱትን ሕፃናት ወንድ ልጆች በሙሉ በሰይፍ አስገደለ (የሕፃናቱ እልቂት)። እግዚአብሔር ግን ሄሮድስ ሕፃኑን ክርስቶስን እንዳያገኘው መልአኩን ልኮ ከዮሴፍና ከማርያም ጋር በሌሊት ወደ ግብፅ አገር ላከው (ማቴ. 2፡13-15)። ሄሮድስ ከ 30 ዓመታት በላይ በጭካኔና በስኬት ከገዛ በኋላ፥ ክርስቶስ እንደተወለደ ብዙም ሳይቆይ በ 4 ዓ.ዓ. አካባቢ በነቀዝ በሽታ በከፍተኛ ሥቃይ ሞተ።

ይህም ታሪካዊ ሐቅ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ከ 6 እስከ 4 ባለው ዓ.ዓ. (ከክርስቶስ ልደት በፊት) መካከል እንደተወለደ ይጠቁማል። ሊቃውንት ክርስቶስ የተወለደበትን ትክክለኛ ዓመት በትክክል ባያውቁም፥ ሄሮድስ በሞተበት ከ 4 ዓ.ዓ. በፊት መሆኑ ታሪካዊ ማረጋገጫ አለው።

የዓለም የቀን መቁጠሪያ በሁለት ዐበይት የዘመናት ቀመር ተከፍሏል፦

• ዓ.ዓ. (ከክርስቶስ ልደት በፊት)፦ ወደ ኋላ የሚቆጠር የታሪክ ዘመን።
• ዓ.ም. (ዓመተ ምሕረት / Anno Domini)፦ ከክርስቶስ ልደት ጀምሮ ወደ ፊት የሚቆጠር ዘመን።

ዓመተ ምሕረት ክርስቶስ ለተወለደበት የዘመን ቀመር የተሰጠ መጠሪያ ነው። ይህ ዘመናዊ የቀን መቁጠሪያ በክርስቶስ መምጣት ምክንያት በዓለም ታሪክ ዘንድ ፍጹም አዲስ መለኮታዊ ምዕራፍ እንደተጀመረ የሚያበሥርና የክርስቲያኖችን እምነት የሚያንጸባርቅ ነው።

በቀን መቁጠሪያዎች መካከል ያለው የዓመታት ልዩነት ከየት መጣ?

በቀን መቁጠሪያችንና በትክክል በታሪክ በተፈጸመው ነገር መካከል ልዩነት የሚታየው ለምንድን ነው? በኢትዮጵያና በአውሮፓ (በምዕራቡ ዓለም) የቀን መቁጠሪያ መካከል የ 7 ወይም 8 ዓመታት ልዩነት የሚታየውስ ለምንድን ነው? የቤተ ክርስቲያን ታሪክ የሚሰጠን ግልጽ መልስ አለ፦ ከክርስቶስ ዕርገት በኋላ ለ 500 ዓመታት ያህል እያንዳንዱ አገር የየራሱ የፖለቲካ የቀን መቁጠሪያ ነበረው። አይሁዶች ዓለም የተፈጠረችበት ዘመን ነው ከሚሉበት ጊዜ የሚነሣ የቀን መቁጠሪያ ነበራቸው፤ የሮማውያን የቀን መቁጠሪያ ደግሞ የሮም ከተማ ከተመሠረተችበት ጊዜ (AUC) የሚጀምር ነበር።

በመካከለኛው ዘመን ግን ክርስትና እየተስፋፋና የዓለም ታላቅ እምነት እየሆነ ሲሄድ፥ ከክርስቶስ ልደት የሚጀምር የጋራ የቀን መቁጠሪያ መጠቀሙ አስፈላጊ ሆኖ ተገኘ። ይህ ውሳኔ ሲወሰን ግን ታሪክ ከተፈጸመ ብዙ ዘመናት አልፈውት ነበር። በ 525 ዓ.ም. ዲዮናሲዮስ ኤክሲገስ (Dionysius Exiguus) የተባለ አንድ ሮማዊ መነኩሴና ሊቅ፥ ኢየሱስ የተወለደበትን ታሪካዊ ዘመን ለመወሰን ፈልጎ የሮምን የታሪክ መዛግብት በጥልቀት መከለስ ጀመረ። ነገር ግን በስሌቱ ላይ የሮሙ ንጉሥ አውግስጦስ ቄሣር በስሙ ከመንገሡ በፊት በሌላ ስም የገዛበትን 4 ዓመታት በመዘንጋቱ ምክንያት፥ የምዕራባውያኑ የቀን መቁጠሪያ 4 ወይም 5 ዓመታትን ወደ ኋላ እንዲያጎድል አደረገው። ለዚህ ነው ሄሮድስ የሞተበት ዓመት በታሪክ 4 ዓ.ዓ. ሆኖ ሳለ ክርስቶስ የተወለደው ግን ከእርሱ በፊት መሆኑ የስሌት ልዩነት ያመጣው።

በምዕራባውያን (በግሪጎሪያን) እና በኢትዮጵያ (በጁሊያን) የቀን መቁጠሪያ መካከል ያለው የዓመታት ልዩነት መነሻው ሁለት ዋና ምክንያቶች አሉት፦

1. የዘመን አቆጣጠር ስሌት (Dating of Creation)፦ የኢትዮጵያ የቀን መቁጠሪያ ጥንታውያን የአሌክሳንድሪያ (የእስክንድርያ) ሊቃውንት የሰሩትን የዓመተ-ዓለም ስሌት (የዓለም መፈጠር እና የክርስቶስ ልደት 5500 ዓመታት ነው የሚለውን የቅዱስ አኑማኖስን ስሌት) በጥንቃቄ ይከተላል። ምዕራባውያኑ ግን በኋላ ላይ በሮም ስሌት የተለየ የልደት ዓመት ወሰኑ።
2. ከጁሊያን ወደ ግሪጎሪያን የቀን መቁጠሪያ የተደረገው ለውጥ፦ ከ 46 ዓ.ዓ. እስከ 1582 ዓ.ም. ድረስ በመላው የሮም ግዛት ውስጥ «የጁሊያን የቀን መቁጠሪያ» (Julian Calendar) ይከተሉ ነበር። ይህ የቀን መቁጠሪያ የፀሐይን ዑደት የሚከተልና አንድን ዓመት ለ 365 ቀናት ከሩብ የሚከፍል ነበር፤ ይህም በየአራት ዓመቱ አንድ የላክና (የጳጉሜ 6) ቀን እንዲኖር ያመለክታል። ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ በቅንነት የምንከተለው የቀን መቁጠሪያ ይሄንን ጥንታዊ የጁሊያን አቆጣጠር ነው።

ነገር ግን በ 1582 ዓ.ም. የሮሙ ጳጳስ ግሪጎሪ 13ኛ (Pope Gregory XIII) አብዛኞቹ የክርስቲያኖች በዓላት (በተለይ ፋሲካ) በትክክለኛው የተፈጥሮ ወቅት ላይ እየዋሉ አይደለም በማለት ማሻሻያ አደረጉ። ምክንያቱም የእውነተኛው የፀሐይ ዓመት ርዝማኔ ከጁሊያን ዓመት በ 11 ደቂቃ ከ 14 ሰኮንዶች ስለሚያጥር፥ ቀስ በቀስ የጁሊያን የቀን መቁጠሪያ በየመቶ ዓመቱ ወደ ኋላ በመቅረት ላይ ነበር። ስለሆነም በወቅቱ ከቀን መቁጠሪያው ላይ 10 ቀናትን በአንድ ጊዜ ዘልለው አነሡ። ቆይቶም በ 1752 ዓ.ም. ተጨማሪ ማሻሻያ ተደርጎ በምዕራቡ ዓለም የቀን መቁጠሪያ ላይ 11 ቀናት ተጨምረዋል።

ከእስክንድርያና ከምሥራቅ አብያተ ክርስቲያናት ጋር የምትመደገው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንም ሆነች አገሪቱ፥ በታሪክ በሮም በተደረገው በዚህ በጳጳስ ግሪጎሪ የቀን መቁጠሪያ ማሻሻያ ላይ ምንም ዓይነት ለውጥ ሳታደርግ በጥንታዊው የጁሊያን የዘመን አቆጣጠር ሥርዓት መገልገሏን እስከ ዛሬ ቀጥላለች።

የሄሮድስ ልጆች አገዛዝ እና የግዛት ክፍፍል

መጽሐፍ ቅዱስ ብዙውን ጊዜ የሄሮድስን ልጆችና የልጅ ልጆች በሙሉ በጥቅሉ «ሄሮድስ» እያለ ስለሚጠራ፥ ቃሉ ስለየትኛው ሄሮድስ እንደሚናገር በአውዱ በጥንቃቄ ማስተዋል ይኖርብናል። ከማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 2 በስተቀር፥ በተረፈው አጠቃላይ አዲስ ኪዳን ውስጥ «ሄሮድስ» የሚለው ስም የመጀመሪያውን ንጉሥ ትውልዶች የሚያሳይ ነው፦

ታላቁ ሄሮድስ ለ 34 ዓመታት ያህል በብረት እጅ የተረጋጋ የፖለቲካ መንግሥት ሲያስተዳድር ቆይቶ በ 4 ዓ.ዓ. ሲሞት፥ ሮም ይሁዳን በቀጥታ እስከ ተቆጣጠረችበት ጊዜ ድረስ በአገሪቱ ትልቅ አለመረጋጋት ሰፈነ። ሄሮድስ ከመሞቱ በፊት በኑዛዜ ቃሉ መሠረት መንግሥቱን ለሦስት ቦታ ከፋፍሎ ለሦስት ልጆቹ ሰጥቶ ነበር፤ እነርሱም አርኬላዎስ፥ ሄሮድስ አንቲጳስ እና ሄሮድስ ፊልጶስ ነበሩ።

ነገር ግን በይሁዳ ላይ የመጨረሻውን የሹመት ውሳኔ የመስጠት ሉዓላዊ ሥልጣን የሮም ግዛት ስለነበር፥ እያንዳንዱ የሄሮድስ ልጆች የንጉሥነት ሹመት ለማግኘት ወደ ሮም ተጓዙ። አይሁድም ይህንን አጋጣሚ ተጠቅመው እጅግ ጨካኝ የነበረው አርኬላዎስ በአገራቸው ላይ እንዳይነግሥ 50 አባላት ያሉት ትልቅ የልዑካን ቡድን ወደ ሮም በመስደድ ባለሥልጣናትን ለመኑ። የሮም ንጉሥ አውግስጦስ ቄሣር ግን የሄሮድስን ኑዛዜ መሠረት በማድረግ ግዛቱን በሚከተለው መዋቅር ከፋፍሎ ሰጣቸው፦

• አርኬላዎስ (Archelaus)፦ ዋናዎቹን የይሁዳን፥ የሰማርያንና የኤዶምያስን አውራጃዎች እንዲገዛ ተሾመ (ንጉሥ ሳይሆን ባለ አውራጃ ገዥ – Ethnarch ተባለ)።
• ሄሮድስ አንቲጳስ (Herod Antipas)፦ የገሊላንና የፔሪያን (የCross-Jordan) አውራጃዎች እንዲገዛ ተሾመ (የአራት ክፍል ገዥ – Tetrarch ተባለ)።
• ሄሮድስ ፊልጶስ (Herod Philip)፦ ከገሊላ ባሕር በስተሰሜንና በምሥራቅ ያሉትን በአብዛኛው አሕዛብ የሚኖሩባቸውን የኢጡርያስንና የตราኮኒዶስን አውራጃዎች እንዲገዛ ተሾመ።

የአርኬላዎስ አገዛዝ እና የሮም ገዥዎች ቀጥተኛ አገዛዝ መጀመር

በአርኬላዎስ የአገዛዝ ዘመን (4 ዓ.ዓ. – 6 ዓ.ም.) በኢየሩሳሌም ከተማ ሰላም ሙሉ በሙሉ ጠፋ፤ በሕዝቡ ዘንድ የማያቋርጥ ሁከትና ሕዝባዊ ዓመፅ ነበር። ይህ ሁከት እየተባባሰ በመሄዱ የሶርያ የሮም ወታደራዊ አዛዥ ታላቅ ሠራዊት ይዞ ወደ ኢየሩሳሌም በመዝመት ዓመፁን በኃይል ጨፈለገው። ለይሁዳ ሕዝብ ታላቅ የፍርሃት ማስጠንቀቂያ እንዲሆንም፥ ያ የሮም ጄኔራል 2000 አይሁዳውያንን በከተማዪቱ ዋና ዋና መንገዶች ዳርቻ ላይ በመስቀል ላይ በግፍ ሰቀላቸው።

አርኬላዎስ በነገሠባቸው ጥቂት ዓመታት ውስጥ ሕዝቡንና ካህናቱን ይቀሰቅሱብኛል በሚል ታላቅ ስጋት፥ የሊቀ-ካህናቱን የክብር መንበር ሦስት ጊዜ ቀያይሯል። አይሁዶችና ሳምራውያን በአርኬላዎስ አገዛዝ ጭካኔና ግፍ ሙሉ በሙሉ በመመረራቸው፥ በጋራ አንድ የልዑካን ቡድን ወደ ሮም በመስደድ በአውግስጦስ ቄሣር ፊት ከባድ ክስ መሠረቱበት። ቄሣሩም ክሱን ተቀብሎ በ 6 ዓ.ም. አርኬላዎስን ከሥልጣን አውርዶ ወደ ፈረንሳይ (ጋውል) ምድር በስደት አባረረው።

በዚህ ታሪካዊ ቅጽበት ሮማውያን የይሁዳን ምድር በቀጥታ የሮም ግዛት አውራጃ (Roman Province of Judea) ለማድረግ ወሰኑ። በመሆኑም ከባቢሎን ምርኮ በኋላ ለአያሌ መቶ ዓመታት የነበረው የአይሁድ ከፊል ነፃነትና ሉዓላዊነት ሙሉ በሙሉ አበቃ፤ አረማውያን አሕዛብ ገዥዎችም በኢየሩሳሌም ላይ በቀጥታ ነገሡ።

የሮም ቄሣር በይሁዳ ላይ የራሱን ቀጥተኛ ወታደራዊ መኳንንት — የሮም አስተዳዳሪዎችን (Procurators/Governors) መሾም ጀመረ። እነዚህ ገዥዎች ሁከትን ለመከላከልና ሰላምን ለማስጠበቅ ሲሉ፥ ዋና የጦር ሰፈራቸውንና መኖሪያቸውን ያደረጉት በሜዲትራኒያን ባህር ዳርቻ በነበረችው አረማዊትና ግሪካዊት በሆነችው በቂሣርያ (Caesarea) ከተማ ነበር።

በሃይማኖታዊ በዓላት ጊዜ ግን ብጥብጥ እንዳይነሳ ታላቅ ሠራዊት ይዘው ወደ ኢየሩሳሌም ይመጡና በአንቶኒያ ግንብ ምሽግ ውስጥ ይሰፍሩ ነበር። የሮም ገዥዎች በአይሁድ ሃይማኖት ጉዳይ በቀጥታ ጣልቃ መግባት አይፈልጉም ነበር፤ ስለዚህ የሕዝቡን የውስጥ ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ጉዳዮች የማስተዳደሩን ኃላፊነት ለሊቀ-ካህናቱና ለ 71 አባላት ላለው ለአይሁድ ከፍተኛ ሸንጎ — ለሳንሄድሪን (Sanhedrin) ጉባኤ በነጻነት ሰጥተውት ነበር።

የቀረጥ ጫና፣ የቀናተኞች (Zealots) መነሳትና የክርስቶስ ጥበብ

ቀደም ሲል አይሁዶች የሚሰበስቡትን የአገር ውስጥ ግብር እዚያው ለቤተ መቅደስና ለአገራቸው ልማት ይጠቀሙበት ነበር፤ አሁን ግን በሮም ቀጥተኛ አገዛዝ ምክንያት ግብሩና ቀረቱ በሙሉ በቀጥታ ወደ ሮም ካዝና እንዲላክ ተደረገ። እግዚአብሔርን ብቻ ለሚያመልኩ አይሁዶች ይህ የአሕዛብን ግዛት በገንዘብ መደገፍ እጅግ አስነዋሪና የሚጠሉት ታላቅ የባርነት ምልክት ነበር። ስለዚህም የሮምን ግብር ለመሰብሰብ በአገር ውስጥ የሚቀጠሩ አይሁዳውያን ቀራጮች (Publicans) በሕዝቡ ዘንድ እንደ ከሃዲና እንደ ይሁዲነት ዋና ጠላት ተደርገው በጽኑ ይናቁ ነበር።

በ 6 ዓ.ም. ሮማውያን በእስራኤል ምድር ያለውን የሕዝብና የሀብት መጠን በመመዝገብ ትክክለኛውን የቀረጥ መጠን ለመወሰን የሕዝብ ቆጠራ (Census) ባወጁ ጊዜ፥ ይሁዳ በተባለ የገሊላ ሰው መሪነት ታላቅ ሕዝባዊ ዓመፅ ተቀሰቀሰ (ሐዋ. 5፡37)። «እውነተኛ ታማኝ አይሁዳዊ ለአምላኩ ለእግዚአብሔር ብቻ እንጂ ለአረማዊው ለሮም ቄሣር ቀረጥ መክፈል አለበት ወይስ የለበትም?» የሚለው ጉዳይ ታላቅ መከራና የክርክር አጀንዳ ሆነ።

የውይይት ጥያቄ፦ የቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 22፡15-21 በጥንቃቄ አንብብ።

1. ፈሪሳውያንና የሄሮድስ ወገኖች መጥተው «ለቄሣር ግብር መክፈል ተገቢ ነውን?» ብለው የጠየቁት ጥያቄ፥ ጌታ ክርስቶስን በፖለቲካ ወጥመድ ውስጥ ለማጥመድ ያገለገለው እንዴት ነበር?
2. ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ «የቄሣርን ለቄሣር የእግዚአብሔርንም ለእግዚአብሔር አስረክቡ» በማለት ያንን ጥያቄ በጥበብ ባይመልስ ኖሮ፥ ከአይሁድ ቀናተኞች ወይም ከሮም ባለሥልጣናት ዘንድ ምን ዓይነት አስከፊ የሞት አደጋ ይገጥመው ነበር?

በተለይ በገሊላ አውራጃ የሮምን አገዛዝ በኃይል ለመቃወም የተነሱ ቀናኢ አይሁዳውያን ተሰባስበው «የቀናተኞች ቡድን» (Zealots – ቀናተኞች) የተባለ ታላቅ ሚስጥራዊ የትጥቅና የሽምቅ ውጊያ ፓርቲ መሠረቱ። ይህ ቡድን በሰይፍና በኃይል የሮምን ቀንበር ሰብሮ ለመጣል ይጥር ነበር፤ ከጌታ ደቀ-መዛሙርት መካከልም ስምዖን የተባለው ቀናተኛው የዚህ ፓርቲ አባል ነበረ (ማቴ. 10፡4)።

ምናልባትም የአስቆሮቱ ይሁዳ ጌታ ኢየሱስን አሳልፎ ለካህናት የሰጠበት አንዱ ስውር ምድራዊ ምክንያት፦ ጌታ በተአምራዊ ኃይሉ ተጠቅሞ በሮማውያን ላይ ታላቅ ሕዝባዊ አብዮትና የነፃነት ጦርነት እንዲጀምር ለማስገደድ አስቦ ሊሆን እንደሚችል ሊቃውንት ይገምታሉ። የዚህ የቀናተኞች ቡድን ጽንፈኛ የተቃውሞ እንቅስቃሴ እየተካረረ ሄዶ፥ በመጨረሻ በ 66 ዓ.ም. ከመላው የሮም ግዛት ጋር ወደተደረገ ታላቅ ደማዊ የትጥቅ ጦርነት አገሪቱን መራት።

የሊቀ-ክህነት መርከስ፣ የሐናና የቀያፋ የፖለቲካ ሴራ

ሮማውያን የይሁዳን ዓመፀኛ ሕዝብ በቁጥጥር ሥር ለማዋል ከተጠቀሙባቸው ዋና ዋና መንገዶች መካከል አንዱ፦ የቤተ መቅደሱን ከፍተኛ ባለሥልጣን — ሊቀ-ካህናቱን እንደፈለጉ መሾምና መሻር ነበር። በአዲስ ኪዳን ዘመን የሊቀ-ካህናት ማዕረግ በሕግ መሠረት ዕድሜ ልክ የሚቀጥል መለኮታዊ ጥሪ መሆኑ ቀርቶ፥ ለሮም ገዥዎች ባላቸው ታማኝነት ወይም ለሮም ሹማምንት በሚሰጡት ከፍተኛ የገንዘብ ጉቦ የሚገዛ ምድራዊ የፖለቲካ ሹመት ሆነ።

የሮም ገዥ ኮፒኒየስ መጀመሪያ የሾመው ሊቀ-ካህናት ከሰዱቃውያን ወገን የሆነውንና ለሮም እጅግ ታማኝ የነበረውን ሐናን (Annas) ነበር። ሐና በ 15 ዓ.ም. በሮም ገዥ ቢሻርም እንኳ፥ በሀብቱና በፖለቲካ ተጽዕኖው ምክንያት ከሊቃነ-ካህናቱ በስተጀርባ ሆኖ ቤተ መቅደሱንና የሳንሄድሪን ሸንጎን የሚመራ እውነተኛው ስውር መሪ እርሱ ነበር። ከእርሱ መሻር በኋላ የተሾሙት ሊቃነ-ካህናት በሙሉ የእርሱ አምስት የገዛ ልጆቹ ሲሆኑ፥ በመጨረሻም የገዛ አማቹ የሆነው ቀያፋ (Caiaphas) ተሾመ።

ለዚህ ነው ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በጌተሰማኒ በተያዘበት ሌሊት፥ መጀመሪያ ሕጋዊ ሥልጣን ወደሌለው ወደ አሮጌው መሪ ወደ ሐና ቤት ለምርመራ የተወሰደው (ዮሐ. 18፡13)። ቀያፋ ከ 18 እስከ 36 ዓ.ም. ድረስ በክርስቶስ ምድራዊ አገልግሎትና በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን መነሳት ዘመን ሁሉ ሕጋዊ ሊቀ-ካህናት የነበረ ሲሆን፥ «ሕዝቡ ሁሉ ከሚጠፋ አንድ ሰው ስለ ሕዝቡ ይሞት ዘንድ ይሻላል» ብሎ በፖለቲካ ሴራ ክርስቶስ እንዲሰቀል ዋናውን የሞት ውሳኔ ያስተላለፈው ጨካኝ መሪ እርሱ ነበር (ዮሐ. 11፡49-50)።

ጴንጤናዊው ጲላጦስ (26 ዓ.ም. – 36 ዓ.ም.)

በይሁዳ ላይ ከነበሩት የሮም አስተዳዳሪዎች መካከል በታሪክና በወንጌል እጅግ የሚታወቀው አምስተኛው የሮም ገዥ ጴንጤናዊው ጲላጦስ (Pontius Pilate) ነበር። ጲላጦስ ለ 10 ዓመታት ያህል ይሁዳን የገዛ ሲሆን፥ እርሱ ልበ-ደንዳና፥ ጨካኝና ለአይሁድ ባህል ምንም ዓይነት ግድ የሌለው መሪ ነበር።

ኃይሉንና የሮምን የበላይነት ለማሳየት ሲል፥ የሮም ቄሣር ምስልና ወታደራዊ አርማ ያለበትን ሰንደቅ ዓላማ በሌሊት ወታደሮቹን ልኮ በኢየሩሳሌም ቅዱስ ከተማ ላይ እንዲውለበለብ አደረገ። ይህ በአይሁድ እምነት ዘንድ ታላቅ የጣዖት ስድብ በመሆኑ፥ ሕዝቡ ወደ ቂሣርያ ከተማ በመሄድ ባንዲራው ካልወረደ ለአንገታቸው ሳይሳሱ ለመሞትና ለማምፅ ተዘጋጁ፤ ጲላጦስም ሕዝቡን ለመጨፍጨፍ አስቦ የነበረ ቢሆንም የኋላ ኋላ ግን ሕዝባዊ ዓመፅ በመፍራት ባንዲራውን አወረደው።

በሌላ ጊዜ ደግሞ ለኢየሩሳሌም ከተማ ንጹሕ ውኃ የሚያስገባ ታላቅ የውኃ ቦይ (Aqueduct) ለመሥራት ሲል፥ ሳይፈቅዱ የቅዱሱን ቤተ መቅደስ የሰማይ ካዝና ገንዘብ (Corban) በኃይል ወሰደ። ሕዝቡም በኢየሩሳሌም ታላቅ ሁከት በጀመሩ ጊዜ ጲላጦስ የሮም ወታደሮችን በይሁዳ ባህል ልብስ አልብሶ በሕዝቡ መካከል በመደበቅ በምልክት በአንድ ጊዜ ዱላና ሰይፍ እንዲመዝዙ በማድረግ እጅግ ብዙ ሰላማዊ አይሁዳውያንን በደምና በግፍ ጨፈጨፋቸው (ሉቃስ 13:1)።

ጲላጦስ በተደጋጋሚ የዚህ ዓይነት ግፍና ስሕተት ይፈጽምባቸው ስለነበር፥ የአይሁድ መሪዎች በሮም ላለው ለጢባርዮስ ቄሣር በደሉን በደብዳቤ ያሳውቁበት ነበር። ጲላጦስም ድጋሚ ክስ ወደ ሮም ከሄደ ሹመቱን እንደሚያጣ ያውቅ ነበር። ስለዚህ የሰላሙ ጌታ ክርስቶስ የሚሰቀልበት የታሪክ ሰዓት በደረሰ ጊዜ፥ የአይሁድ መሪዎች ጲላጦስን፦ «ይህንን ሰው ብትፈታው የቄሣር ወዳጅ አይደለህም፤ ራሱን ንጉሥ የሚያደርግ ሁሉ የቄሣር ተቃዋሚ ነው!» እያሉ በፖለቲካ አስጠነቀቁት (ዮሐ. 19፡12)። ጲላጦስም የክርስቶስን ፍጹም ንጽሕና በሕሊናው በሚገባ እያወቀና በተደጋጋሚ ሊፈታው እየፈለገ እንኳ፥ የአይሁድን ሁከትና ዓመፅ በመፍራት እንዲሁም ለገዛ ፖለቲካዊ ሹመቱና ወንበሩ በመስጋት፥ ፍጹሙን የእግዚአብሔር በግ ለሞት አሳልፎ ሰጠው።

የሄሮድስ አንቲጳስ እና የሄሮድስ ፊልጶስ አገዛዝ

• ሄሮድስ ፊልጶስ (4 ዓ.ዓ. – 34 ዓ.ም.)፦ ይህ ንጉሥ የተረጋጋና መልካም ገዥ ነበር። የአገዛዝ ክልሉ (የገሊላ ባሕር ሰሜን ምሥራቅ) በአብዛኛው አሕዛብ የሚኖሩበት በመሆኑና የወንጌል ታሪክ ከተፈጸመበት ማዕከል ውጭ በመሆኑ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ብዙም አልተጠቀሰም። እርሱ ግን ቂሣርያ ፊልጶስ (Caesarea Philippi) የምትባለውን ከተማ የገነባ ንጉሥ ነው (ማቴ. 16፡13)።
• ሄሮድስ አንቲጳስ (4 ዓ.ዓ. – 39 ዓ.ም.)፦ አብዛኛው የክርስቶስ የገሊላ አገልግሎት በእርሱ የአገዛዝ ክልል ውስጥ በመሆኑ በወንጌላት ውስጥ በተደጋጋሚ በጥብቅ ተጠቅሷል። እርሱ እንደ አባቱ ታላቅ የሕንጻ መሪ ነበር፤ በገሊላ ባሕር ዳርቻ ላይ ለሮም ቄሣር ክብር ሲል ጥብርያዶስ (Tiberias) የምትባለውን ታላቅ ከተማ ገንብቷል። ሄሮድስ አንቲጳስ በመጀመሪያ የናባጢያንን (የዓረብ) ንጉሥ የአራተኛው አሬታስን ልጅ አግብቶ ነበር። ነገር ግን ወደ ሮም በሄደበት ወቅት የገዛ ወንድሙን የፊልጶስን ሚስት ሄሮድያዳን በሥጋ ምኞት አይቶ በመውደድ፥ የንጉሡን ልጅ ፈትቶ ወንድሙ በሕይወት እያለ የገዛ ወንድሙን ሚስት በዓመፃ አገባ።

ይህ የሌዋውያንንና የሙሴን ሕግ ፍጹም የሚሽር ቀጥተኛ የዝሙት በደል ስለነበር፥ ታላቁ የእግዚአብሔር ነቢይ መጥምቁ ዮሐንስ ወደ ቤተ መንግሥቱ በመሄድ፦ «የወንድምህን ሚስት ልታገባ አልተፈቀደልህም» እያለ ድርጊቱን በግልጽ አወገዘው (ማር. 6፡18)። በኋላም ሄሮድስ አንቲጳስ በልደት በዓሉ ቀን የሄሮድያዳን ልጅ ሰሎሜን ዳንስና አቀራረብ በማድነቅ፥ ሚስቱን ለማስደሰት ሲል የታላቁን መጥምቁ ዮሐንስን ቅዱስ አንገት በወኅኒ ቤት ውስጥ አስቆረጠው።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስም በስቅለቱ ዕለት በጲላጦስ ተልኮ የቀረበውና የተመረመረው በዚህ በሄሮድስ አንቲጳስ ፊት ነበር፤ ሄሮድስና ጭፍሮቹም በጌታ ላይ ዘብተውበታል (ሉቃስ 23፡7-11)። ቆይቶም የናባጢያኑ ንጉሥ አሬታስ 4ኛ፥ ሄሮድስ ልጁን አዋርዶ በመፍታቱ በከፍተኛ ደረጃ ተቆጥቶ በሄሮድስ አንቲጳስ ላይ ታላቅ ጦርነት ከፈተበት፤ የሄሮድስንም ሠራዊት ሙሉ በሙሉ ደመሰሰው።

የሄሮድስ አግሪጳ አንደኛ አገዛዝ (37 ዓ.ም. – 44 ዓ.ም.)

ታላቁ ሄሮድስ በጥርጣሬ ከገደላቸው ልጆቹ መካከል አሪስቶቡለስ አንዱ ነበር፤ እርሱም ሄሮድስ አግሪጳ አንደኛ (Herod Agrippa I) የተባለ ልጅ ነበረው። አግሪጳ አባቱ ከተገደለ በኋላ ወደ ሮም በመሰደድ በዚያ ካሉት ከቄሣር ቤተሰቦች (በተለይ ከካሊጉላ ጋር) ታላቅ ወዳጅነት መሠረተ። ጨካኙ ጋይዮስ ካሊጉላ (Caligula) በ 37 ዓ.ም. የሮም ንጉሠ-ነገሥት በሆነ ጊዜ፥ ወዳጁን አግሪጳን መጀመሪያ የፊልጶስ ግዛት ንጉሥ አድርጎ ሾመው።

ይህንን የሰማው የገሊላው ገዥ ሄሮድስ አንቲጳስ በቅናት ተነሳስቶ የንጉሥነት ማዕረግ ፍለጋ ወደ ሮም ተጓዘ። ነገር ግን ሄሮድስ አግሪጳ ቀድሞ ወታደሩን በመስደድ «አጎቴ አንቲጳስ በሮም ላይ ሊያምጽ መሣሪያ እያከማቸ ነው» የሚል የሐሰት ክስ ለካሊጉላ አቀረበበት። ንጉሥ ካሊጉላም ወዳጁን አግሪጳን አምኖ ሄሮድስ አንቲጳስን ከሥልጣን አውርዶ ወደ ፈረንሳይ ምድር በስደት አባረረው፤ የአንቲጳስንም ግዛት (ገሊላንና ፔሪያን) ለአግሪጳ ጨምሮ ሰጠው።

በንጉሥ ካሊጉላ ዘመን አይሁዶች በሃይማኖታቸው ላይ ታላቅ መለኮታዊ አደጋ ገጥሟቸው ነበር። ካሊጉላ ራሱን እንደ ሕያው አምላክ በመቁጠር፥ በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ ውስጥ የእርሱ ታላቅ የጣዖት ምስል እንዲቆምና መሥዋዕት እንዲቀርብለት ለሶርያው የሮም አዛዥ ለፔትሮኒየስ ጥብቅ ትእዛዝ ሰጠ። አይሁዶችም ይህንን በሰሙ ጊዜ እርሻቸውንና ሥራቸውን ትተው በለቅሶና በጩኸት ወደ ጄኔራሉ በመሄድ፥ «መቅደሱ ከሚረክስ እኛን በሙሉ እረደው» እያሉ አንገታቸውን ለሰይፍ ሰጡ። ጄኔራሉም ሊነሳ የሚችለውን ታላቅ ደማዊ ጦርነት በመፍራት ትእዛዙን ሆን ብሎ አዘገየው።

በዚህ ታላቅ ቀውስ ወቅት ሄሮድስ አግሪጳ ወደ ሮም በመሄድ ንጉሡ አዋጁን እንዲሰርዝ በታላቅ ልመና ለመነው። ብዙም ሳይቆይ ያ ጨካኝ ንጉሥ ካሊጉላ በገዛ ጠባቂዎቹ በሰይፍ ተገደለ። ተተኪው የሮም ንጉሥ ቀላውዴዎስ (Claudius) ለአግሪጳ ታላቅ ውለታ ለመመለስ ሲል፥ ይሁዳንና ሰማርያን ጨምሮ ሰጠው። በዚህም መሠረት ሄሮድስ አግሪጳ የአያቱን የታላቁን ሄሮድስን አጠቃላይ ሰፊ ግዛት በአንድነት ለመግዛት በቃ።

የውይይት ጥያቄ፦ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 12፡1-23 በጥንቃቄ አንብብ።

1. ንጉሥ ሄሮድስ አግሪጳ በኢየሩሳሌም በነበረችው ወጣት የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ላይ ምን ዓይነት አስከፊ ስደትና ግድያ ፈጸመ?
2. እግዚአብሔር ታማኙን ሐዋርያ ቅዱስ ጴጥሮስን ከሄሮድስ እጅና ከእስር ቤት ለማዳን ምን ታላቅ ተአምር አደረገ?
3. እግዚአብሔር በትዕቢት ተሞልቶ የነበረውን ንጉሥ ሄሮድስ አግሪጳን በቂሣርያ መድረክ ላይ የቀጣው በምን አስፈሪ መንገድ ነበር?
4. እግዚአብሔር በምድር ላይ ባሉ ትዕቢተኞች ገዥዎችና ስደተኞች ላይ በታሪክ ስለሚያመጣው ሉዓላዊ ፍርድ ከዚህ ክፍል ምን እንማራለን? በአገራችን ታሪክ ይህንን እውነት የተመለከትህባቸውን አንዳንድ ምሳሌዎች ዘርዝር።

ሄሮድስ አግሪጳ አይሁዶችን በፖለቲካ ደስ ለማሰኘት ሲል፥ በክርስቲያኖች ላይ የሚደረገውን ስደት በይፋ መሪ ሆኖ መራ። እርሱም የዮሐንስን ወንድም ሐዋርያው ያዕቆብን በሰይፍ አስገደለው፤ አይሁድም በዚህ ደስ ማለታቸውን አይቶ ጴጥሮስንም ሊገድለው አሰረው (ሐዋ. 12፡1-3)። አግሪጳ በ 44 ዓ.ም. በቂሣርያ ከተማ ታላቅ የሮም በዓል በተከበረበት ዕለት፥ የብር ልብስ ለብሶ በሕዝቡ ፊት በቆመ ጊዜ ሕዝቡ፦ «ይህ የአምላክ ድምፅ ነው እንጂ የሰው አይደለም!» እያሉ በክህደት ጮኹ። እርሱም እግዚአብሔርን ክብር ስላልሰጠ ወዲያውኑ የእግዚአብሔር መልአክ መታው፥ በትልም ተበልቶ በአሰቃቂ ሁኔታ ሞተ።

የብሔርተኝነት ስሜት ማደግ እና የ 70 ዓ.ም. የኢየሩሳሌም ጥፋት

ከንጉሥ ሄሮድስ አግሪጳ ድንገተኛ ሞት (ከ 44 ዓ.ም.) በኋላ፥ ሮማውያን ይሁዳን በድጋሚ በገዥዎች ቀጥተኛ አገዛዝ ሥር ጣሏት። በዚህ ዘመን በአይሁድ ሕዝብ ዘንድ የብሔርተኝነትና የነፃነት ስሜት ፍጹም እየገነፈለ መጣ። ሕዝቡም «እኛን ከሮም ቀንበር የሚያወጣን ወታደራዊ መሢሕ አሁን ይነሳል» እያሉ ስላሰቡ፥ በርካታ ሐሰተኞች መሢሖችና አማፂያን በየበረሃው ብቅ ብቅ ማለት ጀመሩ፤ የሮም ገዥዎች ግን እነዚህን መሪዎችና ተከታዮቻቸውን በሰይፍ በፍጥነት ይገድሏቸው ነበር።

ይህ ታላቅ የብሔርተኝነትና የአሕዛብ ጥላቻ ስሜት፥ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በነበሩት በአይሁድ ክርስቲያኖችና በአሕዛብ ክርስቲያኖች መካከል ለተከሰተው ታላቅ የባህል ውጊያና ጥርጣሬ ዋና መንስኤ ሆነ። በአሕዛብ ከተሞች የተበተኑት አይሁድ ሁሉ ለይሁዳ ነፃነት የሚደረገውን ትግል በገንዘብ ለመደገፍ በመቁረጣቸው፥ በአይሁድና በአሕዛብ መካከል ያለው ጥንታዊ የጥላቻ ግድግዳ በአዲስ መልክ አገረሸ።

በዚህ ከባድ የታሪክ አጣብቂኝ ውስጥ አንዳንድ የአይሁድ ክርስቲያኖች ከአይሁድ ወገኖቻቸው የሚመጣውን ስደት ለመከላከልና «እኛም ለእናት አገራችን ታማኝ አይሁዶች ነን» ለማለት ሲሉ፥ እምነታቸውን በምኩራብ ደብቀው መኖር ጀመሩ። ከአሕዛብ አማኞች ጋር ያላቸውን ኅብረት ለማስቀጠልም፥ አሕዛብ ክርስቲያኖች ሁሉ የግድ እንደ አይሁድ መገረዝ እንዳለባቸውና የሙሴን ሕግ ባህል መከተል እንዳለባቸው በግድ መጠየቅ ጀመሩ።

የአሕዛብ ሐዋርያ የነበረው ቅዱስ ጳውሎስ ግን ይህንን የሰዎች ሕግና መከፋፈል በክብር ተቃወመው፤ በአዲስ ኪዳን በክርስቶስ አካል (በቤተ ክርስቲያን) ውስጥ የሚደረግ ማንኛውም ዓይነት የዘርና የጎሳ መከፋፈል ክርስቶስ በመስቀል ላይ የሞተለትን ታላቅ የእውነት ፍቅር እንደሚያናጋ በመልእክቶቹ በኃይል አስተማረ (ገላትያ 2፡11-14፤ ቆላስይስ 3፡11)።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ዛሬ በወንጌል ዘመን ካለንበት የሥጋ ጎሳ ወይም የሰብአዊ ቤተሰብ አባላት ወገንተኝነት ይልቅ፥ በክርስቶስ ደም የተዋጁትን ቅዱሳን ክርስቲያኖችን ሁሉ እኩል መደገፍና መውደድ ለምን ብዙ ጊዜ በሥጋ እንደሚከብደን በቅንነት ግለጽ።
• ለ) የቤተ ክርስቲያን ምእመናንና መሪዎች የጎሰኝነትና የብሔርተኝነት ስሜት ተጠናውቷቸው፥ እንደ ክርስቲያን ግን መለኮታዊው መንፈሳዊ ቤተሰባቸው (ቤተ ክርስቲያን) ከምንም በላይ አስፈላጊ መሆኑን የዘነጉበትን አጋጣሚ የሚያሳዩ ምሳሌዎችን አቅርብ። ከዚህ የተነሳ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የታዘብካቸው ታላላቅ ችግሮች ምን ምንድን ናቸው?

የጦርነቱ መቀስቀስና የኢየሩሳሌም ውድመት

የመጨረሻው የሮም ገዥ ጌሲየስ ፍሎረስ (Gessius Florus) እጅግ ስግብግብና ጨካኝ መሪ ነበር፤ እርሱም አይሁድ በቅዱስ መቅደስ ውስጥ ያከማቹትን 17 መክሊት ወርቅና ገንዘብ በኃይል ዘረፈ። ሕዝቡም ይህንን ተቃውመው በኢየሩሳሌም አደባባይ በጮኹ ጊዜ፥ ጲላጦስ ወታደሮቹን ልኮ ከ 3600 በላይ የሆኑ ሰላማዊ ሰዎችን በአንድ ቀን አስጨፈጨፈ። በዚህም ምክንያት በአይሁድ ልብ ውስጥ ለዘመናት የቆየው የቁጣ እሳተ-ገሞራ በአንድ ጊዜ ገንፍሎ በ 66 ዓ.ም. ታላቁ የአይሁድ ጦርነት (The Great Jewish Revolt) በይፋ ተቀሰቀሰ።

አይሁድ ቀናተኞች በጥንካሬ ተነስተው በኢየሩሳሌም የነበረውን የሮም የጦር ሰፈር ወረሩት፤ የሮም ወታደሮችንም ገደሉ። የሶርያ የሮም አዛዥ ሴስቲየስ ጋለስ (Cestius Gallus) ዓመፁን ለማስቆም 30,000 ሠራዊት ይዞ መጥቶ የነበረ ቢሆንም፥ በአይሁድ ቀናተኞች ከባድ ሽምቅ ውጊያ ደርሶበት እጅግ ብዙ ወታደሮቹን አጥቶ በውርደት ፈረጠጠ። ይህ የሮም ሠራዊት መሸነፍ ለአይሁድ ትልቅ የሞራል ተስፋ በመስጠቱ፥ መላው ፍልስጥኤም በጦርነት ተናወጠ።

የሮም ንጉሥ ኔሮ (Nero) ጳለስቲናን መልሶ ለመቆጣጠር ቁርጥ ውሳኔ በማድረግ፥ ምርጥና አንጋፋ ተዋጊ የነበረውን ጄኔራል ቪስፓሲያንን (Vespasian) ከ 60,000 በላይ ከሆነ የሮም ሌጌዎን ሠራዊት ጋር ላከው። ከሰሜን የመጡት እነዚህ የብረት ወታደሮች መጀመሪያ ገሊላንና ሰማርያን በደም ካጠቡ በኋላ፥ የኢየሩሳሌምን ከተማ ዙሪያ ከበቡ። ነገር ግን በ 68 ዓ.ም. ንጉሥ ኔሮ በሮም ራሱን በመግደሉ ምክንያት በሮም ታላቅ የሥልጣን ጦርነት በመቀስቀሱ፥ ጄኔራል ቪስፓሲያን ጦርነቱን ለጊዜው ገትቶ ወደ ሮም ተመለሰ፤ እርሱም በ 69 ዓ.ም. የሮም ንጉሠ-ነገሥት ሆነ።

አይሁዶች ይህንን የሮም መናወጥ ሲመለከቱ፥ «እግዚአብሔር ስለ እኛ እየተዋጋ ነው፤ ሮም ልትጠፋ ነው» በማለት በከንቱ ደስ አላቸው። ነገር ግን በከተማዪቱ ውስጥ የነበሩት የተለያዩ የአይሁድ ቀናተኞች መሪዎች (ዮሐንስና ስምዖን) ግንባር ፈጥረው የጋራ ጠላታቸውን መውጋት ሲገባቸው፥ ከተማዪቱን ለመቆጣጠር እርስ በርሳቸው በታላቅ ጥላቻ ደማዊ የእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ ገቡ፤ በከተማዪቱ የነበረውንም ታላቅ የእህል ጎተራ እርስ በርስ በእሳት አቃጠሉት።

በ 70 ዓ.ም. አዲሱ ንጉሥ ቪስፓሲያን ልጁን ቲቶን (Titus) የሮም ሠራዊት ዋና አዛዥ አድርጎ ወደ ኢየሩሳሌም ላከው። ቲቶም ከተማዪቱን በአራት ሌጌዎን ሠራዊት ዙሪያዋን ከበባት። በዚያን ወቅት በሚሊዮን የሚቆጠሩ አይሁድ የፋሲካን በዓል ለማክበር ወደ ከተማዪቱ መጥተው ተዘግተው ስለነበር፥ በከተማዪቱ ውስጥ በአጭር ጊዜ ውስጥ እጅግ አስከፊ የምግብና የውኃ እጥረት ሆነ። ረሃቡ እጅግ ከመክፋቱ የተነሳ እናቶች የገዛ ሕፃናት ልጆቻቸውን ቀቅለው እስከ መብላት የደረሱበት አሰቃቂ የታሪክ ጨለማ ሆነ።

በመጨረሻም ከ 5 ወራት ከባድ ከበባ በኋላ፥ የሮም ወታደሮች የኢየሩሳሌምን ሦስተኛ ቅጥር ሰብረው በመግባት ከተማዪቱን በቁጣ ወረሯት። ነሐሴ 27 ቀን 70 ዓ.ም. (ቀደም ሲል ናቡከደነጾር የሰለሞንን መቅደስ ባጠፋበት በዚያኑ ዕለት) የሮም ወታደሮች ታላቁን የሄሮድስን ቤተ መቅደስ እሳት ለኩሰው ሙሉ በሙሉ አነደዱት። የከተማዪቱን ቅጥሮች፥ ቤቶችና የክብር ሕንጻዎች በሙሉ ድንጋይ በድንጋይ ላይ ሳይቀር ሙሉ በሙሉ አፈራረሱት።

በዚህ አስከፊ ውድመት ውስጥ ከ 1.1 ሚሊዮን በላይ አይሁዳውያን በሰይፍና በረሃብ የሞቱ ሲሆን፥ የተረፉት 97,000 አይሁዶች ደግሞ በመላው ዓለም ለባርነትና ለግላዲያተር ጨዋታ ተሸጡ።

ይህ ታላቅ ጥፋት ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አስቀድሞ በደብረ ዘይት ተራራ ላይ ሆኖ እያለቀሰ የተነበየው መለኮታዊ ትንቢት ፍጹም የታሪክ ፍጻሜ ነበር፦ «ድንጋይ በድንጋይ ላይ ሳይፈርስ በዚህ አይቀርም… በቅዱሱ ስፍራ የጥፋትን ርኩሰት ስታዩ…» (ማቴ. 24፡2፥ 15)።

ከዚህ ታላቅ ጥፋት በኋላ የብሉይ ኪዳን የእንስሳት መሥዋዕት ሥርዓት በምድር ላይ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ሙሉ በሙሉ ተፈጸመ (ዕብ. 8፡13)። አማኞች ክርስቲያኖች ግን ጌታ አስቀድሞ የሰጣቸውን ማስጠንቀቂያ በማስታወስ፥ ከተማዪቱ ከመከበቧ በፊት ቀድመው በመነሳት በዮርዳኖስ ማዶ ወደምትገኘው ወደ «ፔላ» (Pella) ከተማ በመሸሻቸው በታምራት ከዚህ እልቂት ድነዋል።

የውይይት ጥያቄ፦ አንተ በዚያ አስከፊ ዘመን በፍልስጥኤም አገር የምትኖር አይሁዳዊ ክርስቲያን ብትሆን ኖሮ፥ እግዚአብሔር ለዘመናት የከበረባትን የቅድስት ከተማህንና የቤተ መቅደስህን መውደም በዓይንህ መመልከት በልብህ ውስጥ ምን ዓይነት መንፈሳዊ ስሜትና መለኮታዊ ግንዛቤ ያሳድርብህ ነበር?

የውይይት ጥያቄ፦ ቤተ ክርስቲያንህ፥ ምድራዊ ቤተሰቦቻቸው ወይም የጎሳ አባሎቻቸው ከባህላዊ ሃይማኖታቸውና ከጎሳ ሥርዓታቸው እንዳይወጡ በስደት ለሚከለክሏቸው አዳዲስ አማኞች፥ የእውነተኛ ደኅንነት ተስፋ በክርስቶስ ብቻ እንደሚገኝና በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የጎሳ ልዩነት ሳይደረግ ሰዎች ሁሉ አንድ አዲስ መለኮታዊ ቤተሰብ መሆናቸውን በግልጽ ለማስተማርና ጥበቃ ለማድረግ ምን እያደረገች ነው?

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።