የመጀመሪያው ምእተ ዓመት ሃይማኖቶችና ፍልስፍናዎች

በአዲስ ኪዳን ዘመን የነበሩ የሃይማኖትና የፍልስፍና ተጽዕኖዎች

ሰዎችን በጥልቀት ለማወቅ በምንፈልግበት ጊዜ፥ ፖለቲካቸውንና ታሪካቸውን ብቻ ሳይሆን ሃይማኖታቸውንም ጭምር በጥንቃቄ መመርመር ይኖርብናል። የታሪክ ሉዓላዊ ጌታ የሆነው እግዚአብሔር ሰዎችን ለልጁ ለኢየሱስ ክርስቶስ መምጣት ለማዘጋጀት፥ የዓለምን ሃይማኖታዊ ሁኔታዎች በታሪክ ውስጥ ይመራ ነበር።

የውይይት ጥያቄ፦ የድነት (የደኅንነት) ወንጌልን ለሰዎች በግልጽ ከማብራራታችን በፊት፥ ስለዚያ ግለሰብ ሃይማኖታዊና ባህላዊ መነሻ ማወቅ ምስክርነታችን ፍሬያማ እንዲሆን የሚጠቅመን ለምንድን ነው?

፩. ይሁዲነት (Judaism)

በኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ የአገልግሎት ዘመን በዓለም ላይ 4 ሚሊዮን የሚሆኑ አይሁዳውያን እንደነበሩ በታሪክ ይገመታል። ከእነዚህ ውስጥ ከግማሽ በታች የሚሆኑት አይሁዶች በፍልስጥኤም (በጳለስቲና) ውስጥ ይኖሩ የነበረ ሲሆን፥ የቀሩት ደግሞ በሰፊው የሮም ግዛት ታላላቅ ከተሞች ተበትነው ይኖሩ ነበር (Diaspora – የተበተኑ አይሁድ)።

ለማንኛውም አይሁዳዊ የዳዊት ከተማ የሆነችው ኢየሩሳሌም የይሁዲነት ብቸኛ መዲና ነበረች። አይሁዶች በዓለም ላይ የትም ይኑሩ የት፥ ሁልጊዜ ኢየሩሳሌምን እንደ እውነተኛ መንፈሳዊ ቤታቸው ስለሚመለከቷት፥ በሚያስፈልገው ሁሉ በተለይም ዓመታዊ የቤተ መቅደስ ግብር (ገንዘብ) በመላክ በታማኝነት ይደግፏት ነበር።

ዛሬ በወንጌላውያን ክርስቲያን ቤተ እምነቶች መካከል የተወሰኑ የአመለካከት ልዩነቶች እንዳሉ ሁሉ፥ በጥንቱ የአይሁድ እምነት ተከታዮች መካከልም ከባድ ልዩነቶች ነበሩ። ይሁን እንጂ አይሁዶች ሁሉ በጋራ የሚከተሏቸው 4 መሠረታዊ የሃይማኖት መሥመሮች ነበሩ፦

• ልዩ መለኮታዊ ምርጫ፦ አይሁዶች ልዩና የተመረጡ የእግዚአብሔር ኪዳን ሕዝቦች እንደሆኑ በጽኑ ያምኑ ነበር። እግዚአብሔር በአባቶች በአብርሃም፥ በይስሐቅና በያዕቆብ፥ እንዲሁም በሲና ተራራ በሙሴ አማካይነት ከእስራኤል ጋር ልዩ የምሕረት ቃል ኪዳን እንደመሠረተ ይታወቃል። ስለሆነም ከሌሎች አሕዛብ ሕዝቦች ይልቅ እግዚአብሔር እነርሱን የመባረክ ዘላለማዊ ዕቅድ እንዳለው ያምኑ ነበር።
• ጽኑ ነጠላ አምልኮ (Monotheism)፦ አይሁዶች ሰማይንና ምድርን የፈጠረ አንድ እውነተኛ አምላክ (ይሖዋ) ብቻ እንዳለ ያምናሉ። እርሱ ፍጹም መንፈስ ስለሆነ፥ በምንም ዓይነት ምድራዊ ቁስና ጣዖት ሊመሰል አይችልም፤ ስለሆነም የትኛውም ዓይነት አምልኮተ-ጣዖት በጽኑ የተወገዘ ነው፤ ምክንያቱም ይህ እግዚአብሔርን ፈጽሞ እንደ መካድ ይቆጠራል ይላሉ።
• የተስፋዪቱ ምድርና የጽዮን ክብር፦ እግዚአብሔር ለአይሁዶች የራሳቸውን የተቀደሰች ምድር እንደሚሰጣቸው ቃል ገብቶላቸው ነበር፤ ይህችውም የፍልስጥኤም ምድር ናት። እግዚአብሔር የአምልኮቱ ማዕከል የሆነችውን ኢየሩሳሌምን ልዩ ማደሪያው አድርጓታል። ይህም የእግዚአብሔር ምድራዊ ዙፋን በኢየሩሳሌም እንደተቀመጠ ያህል ይቆጠር ነበር። ስለሆነም አይሁዶች የፍልስጥኤምን ምድርና ቤተ መቅደስ ለመጠበቅና ለመከላከል ነፍሳቸውን እንኳ አሳልፎ ከመስጠት ወደ ኋላ አይሉም ነበር።
• የመሢሑ መምጣት ናፍቆት፦ አይሁዶች አንድ ቀን እግዚአብሔር የቀባው የተመረጠው ልዩ ሰው (ዳዊታዊው መሢሕ) ወደ ፍልስጥኤም እንደሚመጣ በጽኑ ያምኑ ነበር። ይህ መሢሕ መጥቶ ጨካኞቹን ሮማውያንን በጦርነት እንደሚያሸንፍና ሕዝቡን ከአሕዛብ ቀንበር ነፃ እንደሚያወጣ ተስፋ ያደርጉ ነበር።

የምኩራብ (Synagogue) አገልግሎት

በመላው ዓለም የተበተኑ አይሁዶች ለአምልኮና ለማኅበራዊ አገልግሎት፥ ምኩራቦችን (Synagogues) በማዕከልነት ይጠቀሙ ነበር። በኢየሩሳሌም ከተማ ብቻ ከ 400 በላይ ምኩራቦች የነበሩ ሲሆን፥ በቤተ መቅደሱ ቅጥር ውስጥ ሳይቀር አንድ ትልቅ ምኩራብ ነበረ። በአሕዛብ አገዛዝ ዘመን አይሁዶች ከኢየሩሳሌም መቅደስ ውጭ እንስሳትን ሊሠዉ ስለማይችሉ፥ እግዚአብሔርን የሚያመልኩበትንና ሕጉን የሚማሩበትን ምኩራብ ሥርዓት በምርኮ ዘመን መሠረቱ።

አይሁዶች በየሰንበቱ በምኩራብ ተሰብስበው ከብሉይ ኪዳን (ከኦሪትና ከነቢያት) እያነበቡ፥ የዳዊትን መዝሙር እየዘመሩና ጸሎት እያደረጉ እግዚአብሔርን ያመልኩ ነበር፤ ከዚያም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ስብከት ያዳምጣሉ። ብዙውን ጊዜ ስብከቱን እንዲያቀርብ የሚጋበዘው ከሌላ ስፍራ የሚመጣ የተከበረ መንፈሳዊ አገልጋይ ወይም ምሁር ነበር።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ በየሰንበቱ ወደ ምኩራቦች እየሄደ ያመልክና ያስተምር ነበር (ሉቃስ 4፡16-21)። በኋላም ሐዋርያው ጳውሎስ ወንጌልን ለአሕዛብ ዓለም በሰበከበት ከተማ ሁሉ፥ መጀመሪያ ምስክርነቱን የሚጀምረው በአይሁዶች ምኩራብ ውስጥ በመስበክ ነበር (ሐዋ. 13፡42-50፤ 14፡1-5)። ከአምልኮ በተጨማሪም ምኩራቦች የአይሁዳውያን ልጆች ስለ ሙሴ ሕግና ስለ እምነታቸው የሚማሩባቸው ዋነኛ የትምህርት ማዕከላት ነበሩ።

የሥርዓታዊነት አደጋ (Legalism)

በዚያ ዘመን የአይሁድ እምነት ትኩረት የሚሰጠው በልብ አስተምህሮና በውስጥ ቅድስና ላይ ሳይሆን፥ በውጫዊ ሃይማኖታዊ ተግባራት ላይ ብቻ ነበር። አይሁዶች የተለያየ ሥነ-መለኮታዊ አመለካከት ቢኖራቸውም እንኳ፥ በአንድነት ለመኖር ፈቃደኞች ነበሩ፤ ይሁንና ሁሉም ሰው አንድ ዓይነት ውጫዊ ሃይማኖታዊ ሥርዓት እየፈጸመ፥ አንድ ዓይነት ጥብቅ የአኗኗር ዘይቤ እንዲከተል አጥብቀው ይሻሉ።

ከዘመናት በኋላ አይሁዶች ሕያውን አምላክ በፍቅርና በመንፈስ ከማምለክ ይልቅ፥ የሰዎችን ሥርዓቶችና የሕግ ዝርዝሮችን መከተል ጀመሩ። ስለሆነም በብሉይ ኪዳን ሕግ ላይ በመቶዎች የሚቆጠሩ ትናንሽ የሰዎች ሕግጋትን ጨመሩ። ለምሳሌ በብሉይ ኪዳን በሰንበት ቀን ከሥራ መታቀብ የሚል ሕግ አለ (ዘፀ. 20፡8)። ነገር ግን አይሁድ «ሥራ ምንድን ነው?» የሚል ጥያቄ አንሥተው የራሳቸውን 39 ታላላቅ ማብራሪያዎችና ዝርዝር ሕጎች ደነገጉ። በዚህም መሠረት በሰንበት ቀን ከአንድ ኪሎ ሜትር በላይ በእግር መጓዝ አይፈቀድም፤ ጉድጓድ ውስጥ የወደቀን ሰው ማውጣት ወይም በሽተኛን መፈወስ እንደ ሥራ ይቆጠራል፤ እህል ማሸትም እንደ ማጨድ ይቆጠራል።

የአይሁድ ሃይማኖት መሪዎች እነዚህን የሰዎች ትውፊት ሕግጋት ከመጀመሪያዎቹ የእግዚአብሔር ሕጎች እኩል አድርገው ያከብሩና በሕዝቡ ላይ ይጭኑ ነበር፤ ለተራው ሕዝብ ግን እነዚህ ሕግጋት ሊሸከሙት የማይችሉት ከባድ ምድራዊ ሸክሞች ነበሩ። ከእነዚህ ሕግጋት የተነሳ ሰዎች ከእግዚአብሔር ጋር ያላቸውን የልብ ሕያው ግንኙነት ትተው፥ ባዶ የሕግ ዝርዝሮችን መከተል ጀመሩ።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ አብዛኛውን ጊዜ ከአይሁድ ሃይማኖት መሪዎች ጋር ይጋጭ የነበረው፥ እነዚህን የእግዚአብሔርን ቃል የሸፈኑ የሰዎችን ሕግጋትና ውጫዊ ሥርዓቶች ባለመፈጸሙ ምክንያት ነበር (ማር. 7፡1-13)። ኢየሱስ በሰው ውስጣዊ ማንነት ማለትም በልቡና በአመለካከቱ ቅድስና ላይ በማተኮር፥ ፍቅር የሌለው ውጫዊ ልማድ በእግዚአብሔር ፊት ምንም ፋይዳ እንደሌለው በሥልጣን አስተማረ፤ ከዚህም የተነሳ የሃይማኖት መሪዎች በቅናት ጠሉት።

የውይይት ጥያቄ፦ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ዛሬም በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ውስጥ የሰዎችን ውጫዊ ልምምድ፣ አለባበስና ሥርዓት መፈጸም፥ ከልብ እውነተኛ አመለካከትና በክርስቶስ ካለው እምነት ይበልጥ እንደሚበልጥ አድርገው በስሕተት የሚያስቡት ለምንድን ነው?

በፍልስጥኤም እና በተበተኑት አይሁድ መካከል የነበረው ውጥረት

በታሪክ ሁለት ዓይነት የአይሁድ እምነት ተከታዮች ተነስተው ነበር፦

• የፍልስጥኤም አይሁድ (Hebraic Jews)፦ በይሁዳና በገሊላ አገር ያደጉና የዕብራይስጥ/አረማይስጥ ቋንቋ የሚናገሩ ነበሩ። እነዚህ ሰዎች ራሳቸውን እውነተኛና እጅግ ንጹሕ አይሁድ አድርገው ይቆጥሩ ነበር፤ ከአሕዛብ ባህል ጋር ተስማምቶ የመኖሩን ነገር ሙሉ በሙሉ ይቃወሙት ነበር።
• የግሪክ አይሁድ (Hellenistic Jews)፦ በአሕዛብ አገር አድገው የመጡና የአፍ መፍቻቸው የግሪክ ቋንቋ የነበረ አይሁድ ነበሩ። እነዚህ አሕዛብን ስለሚመስሉ በይሁዳ ባሉት አጥባቂ አይሁድ ዘንድ እንደ ንጹሕ አይሁድ አይታዩም ነበር፤ በመካከላቸውም አልፎ አልፎ ማኅበራዊ ውጥረቶች ይቀሰቀሱ ነበር።

የውይይት ጥያቄ፦ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 6፡1-7 በጥንቃቄ አንብብ። በኢየሩሳሌም በነበረችው በዚያች መጀመሪያዪቱ የቅዱሳን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ፥ በእነዚህ በሁለቱ የአይሁድ ወገኖች (በግሪክ በሚናገሩትና በዕብራውያን አማኞች) መካከል ማኅበራዊ ልዩነትና ማጉረምረም የተንጸባረቀው በምን ምክንያት ነበር? ሐዋርያትስ ችግሩን የፈቱት እንዴት ነው?

፪. በአዲስ ኪዳን ዘመን የነበሩ ዐበይት የሃይማኖት ቡድኖች

የውይይት ጥያቄ፦ የማቴዎስ ወንጌል 3፡7፤ 5፡20፤ 16፡1፤ 22፡23 እና የሐዋርያት ሥራ 23፡6-10 በጥንቃቄ አንብብ።

• ሀ) በእነዚህ የቅዱሳት መጻሕፍት ክፍሎች ውስጥ የተጠቀሱት የተለያዩ የአይሁድ ሃይማኖት ቡድኖች የትኞቹ ናቸው?
• ለ) እነዚህ ተቀናቃኝ ቡድኖች እርስ በርሳቸው የነበራቸው አስተሳሰብና ስሜት ምን ይመስል ነበር?
• ሐ) ስለ እነዚህ ቡድኖች መጽሐፍ ቅዱስ መዝገበ-ቃላት የሚሰጠውን ማብራሪያ መነሻ በማድረግ፥ እምነታቸውና አስተስባቸው እንዴት እርስ በእርሱ እንደሚጋጭ በአጭሩ ግለጽ።

በወንጌላት ውስጥ ጌታችንን ኢየሱስ ክርስቶስንና ቅዱሳን ሐዋርያትን በጽኑ የሚቃወሙ የተለያዩ የአይሁድ ሃይማኖታዊ ድርጅቶችና ቡድኖች በተደጋጋሚ ተጠቅሰዋል። እነዚህ ቡድኖች ክርስቶስን የጠሉበትና እንዲሰቀልም የፈለጉበት ዋና ምክንያት ሃይማኖታዊ ብቻ ሳይሆን፥ የራሳቸውን ምድራዊ የፖለቲካ ሥልጣንና ጥቅም ያስጠብቅልናል ከሚሉት ስጋት የተነሳ ነበር። ኢየሩሳሌም የሃይማኖት ማዕከል በመሆኗ ፖለቲካዊና ሃይማኖታዊ ቁርኝቶች እጅግ የበረቱ ነበሩ። ሊቀ-ካህናቱ የአይሁድ ሃይማኖት ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ መሪም ጭምር በመሆኑ፥ እነዚህ ቡድኖች በአገሪቱ ውስጥ የበላይነታቸውን ለማስከበር ይፋለሙ ነበር።

ሀ. ፈሪሳውያን (Pharisees)

በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት ወቅት ፈሪሳውያን በቁጥር እጅግ የበረከቱና በተራው ሕዝብ ዘንድ ታላቅ መንፈሳዊ ተቀባይነትና ኃይል የነበራቸው ሃይማኖታዊ ቡድን ነበሩ። ፈሪሳውያን መሠረታቸውን ያገኙት በ 142 ዓ.ዓ. አካባቢ ከነበሩት ከሃሲዲያን (ከታማኞቹ) ወገኖች ሲሆን፥ ስማቸውም «የተለዩ/ለሕጉ የተቀደሱ» ማለትን ያሳያል። ፈሪሳውያን ከግሪካውያንና ከሮማውያን ጋር በመደራደር የፖለቲካ ሥልጣን ከያዙትና የአሕዛብን ባህል ለመቀበል ፍላጎት ከነበራቸው ከሰዱቃውያን ጋር ፍጹም ጠላቶች ነበሩ።

በሥነ-መለኮታዊ አቋማቸው ፈሪሳውያን እጅግ አክራሪና ወግ አጥባቂ ነበሩ። ሁሉንም የብሉይ ኪዳን ሕጎችና የአይሁድ አባቶች በየዘመናቱ የደነገጓቸውን ትውፊታዊ ሥርዓቶች በሙሉ በጥንቃቄ ለመጠበቅ የቆረጡ ነበሩ። ከኦሪት ዘዘፍጥረት ጀምሮ እስከ ትንቢተ ሚልክያስ ድረስ ያሉት መጻሕፍት በሙሉ ፍጹም የእግዚአብሔር ቃል እንደሆኑ በጽኑ ያምናሉ። በሙታን ትንሣኤ፥ በመላእክትና በነፍስ ህልውና፥ እንዲሁም እግዚአብሔር አንድ ቀን በሰዎች ሁሉ ላይ በጽድቅ የሚፈርድ አምላክ እንደሆነ ያምናሉ።

ችግሩ ግን አምልኮን ከእግዚአብሔር ጋር የሚደረግ የልብ ሕያው ግንኙነት ሳይሆን፥ የደረቀ ሕግንና ሥርዓትን የመጠበቅ ሥራ አድርገው መውሰዳቸው ነበር። ከልባቸው እግዚአብሔርን የሚፈልጉና በሕይወታቸው ደስ ሊያሰኙት የሚጥሩ እንደ ኒቆዲሞስ፥ የቅዱስ ጳውሎስ መምህር ገማልያልና የአርማቲያው ዮሴፍ ያሉ ጥቂት ቅን ፈሪሳውያን ቢኖሩም (ዮሐ. 3፡1፤ ሐዋ. 5፡34)፤ የአብዛኞቹ ሃይማኖታዊ ሥርዓት ግን ወደ እግዚአብሔር በትሕትና ቀርበው ምሕረትን ከመሻት ይልቅ፥ በገዛ ጽድቃቸውና በባዶ ሃይማኖታዊ ሥራቸው በትዕቢት እንዲሞሉ አድርጓቸዋል (ሉቃስ 18፡9-14)።

ፈሪሳውያን ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስን በብርቱ ይቃወሙት የነበረው፦ እርሱ የሰዎችን ወግና ሥርዓት ስለማያከብርና በሕዝቡ ዘንድ ኃጢአተኞች ተብለው ከተገለሉ ከቀራጮችና ከኃጢአተኞች ጋር አብሮ ስለሚበላና ስለሚምር ነበር።

ሐዋርያው ጳውሎስም በክርስቶስ ከማመኑ በፊት ራሱ ቀናተኛ ፈሪሳዊ ነበረ (ሐዋ. 23፡6)፤ ሳውል በነበረበት ዘመን የሙሴን ሕግ ለመጠበቅ ካለው ከፍተኛ ፍላጎት የተነሳ ለይሁዲነት እንቅፋት ይሆናሉ ብሎ ያሰባቸውን የክርስቶስን ተከታዮች በጽኑ ያሳድድ ነበር። ጳውሎስ በክርስቶስ ጸጋ ካመነ በኋላ ግን ደኅንነት ሕግን በመጠበቅ ሳይሆን በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን ብቻ እንደሚገኝ በኃይል ማስተማር ሲጀምር፥ የፈሪሳውያንን የእምነት መሠረት የሚያናጋ መስሎ ስለታያቸው በጽኑ አሳደዱት (ገላ. 2፡16)።

የውይይት ጥያቄ፦ ዛሬ በወንጌል ዘመን ያሉ ክርስቲያኖችም እግዚአብሔርን በትሕትና ከመውደድና በቅድስና ከማምለክ ይልቅ፥ በራሳቸው ውጫዊ ሕግጋትና ሃይማኖታዊ ደንቦች ላይ ብቻ በማተኮር በወንድሞቻቸው ላይ የሚፈርዱበትና ራሳቸውን የሚያጸድቁበት አደገኛ አካሄድ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሚታየው እንዴት ነው?

ለ. ሰዱቃውያን (Sadducees)

ሰዱቃውያን እንደ ፈሪሳውያን በቁጥር ብዙ አልነበሩም፤ ነገር ግን በአይሁድ ሕዝብ ላይ ከፍተኛ የኢኮኖሚ አቅም፥ የሊቀ-ካህንነት ሥልጣንና የአይሁድ ሸንጎ (ሳንሄድሪን) መሪነት የነበራቸው ሀብታም መኳንንት ነበሩ። ሰዱቃውያን የስም መነሻቸውን የሚቆጥሩት በንጉሥ ዳዊትና በሰሎሞን ዘመን ታማኝ ሊቀ-ካህን ከነበረው ከሳዶቅ (Zadok) የዘር ሐረግ ነው (1ኛ ነገ. 2:35)። አብዛኞቹ ሰዱቃውያን የቤተ መቅደሱ ከፍተኛ ካህናትና ሀብታም መኳንንት ነበሩ።

ለእነርሱ ምድራዊ የፖለቲካ ሥልጣንና ሀብት ከምንም በላይ ታላቅ ስፍራ ነበረው። ሰዱቃውያን ሥልጣናቸውንና ጥቅማቸውን ጠብቀው ለማቆየት ሲሉ፥ በይሁዳ ላይ ሥልጣን ከያዘው ከማንኛውም አረማዊ የአሕዛብ መንግሥት (መጀመሪያ ከግሪካውያን በኋላም ከሮማውያን) ጋር በፖለቲካ ከመስማማትና ከአሕዛብ ባህል ጋር ከመላመድ ወደ ኋላ አይሉም ነበር።

በሥነ-መለኮታዊ አቋማቸው ሰዱቃውያን እጅግ ሊበራሎች (ክህደት ያለባቸው) ነበሩ፦

• ከብሉይ ኪዳን መጻሕፍት መካከል አምስቱን የሙሴ መጻሕፍት (ኦሪትን) ብቻ የእግዚአብሔር ቃል አድርገው ይቀበላሉ፤ የነቢያትን ድርሳናትና መጻሕፍትን ግን እንደ እግዚአብሔር ቃል አድርገው ፈጽመው አይቀበሉም ነበር።
• በአይሁድ የሃይማኖት አባቶች ትውፊትና ወግ ላይ ምንም ዓይነት ደንታ አልነበራቸውም።
• ከሁሉ በላይ በመንፈሳዊው ዓለም ሕልውና አያምኑም ነበር፤ መላእክትን፥ የነፍስን ከሞት በኋላ መኖርንና የሙታን ትንሣኤን ሙሉ በሙሉ ይክዱ ነበር (ማቴ. 22፡23፤ ሐዋ. 23፡8)።

ሰዱቃውያን ጌታ ክርስቶስን ለመቀበል ያልፈለጉትና የጠሉት በፖለቲካ ሥልጣን ስለቀናኑበት ነበር። መሲሕ ነኝ የሚለው ይህ ኢየሱስ ሕዝቡን ሁሉ ተከትሎት በመሄዱ ምክንያት፥ በሮማውያን ፊት ያላቸውን የሹመት ሥልጣንና የቤተ መቅደሱን ትልቅ የሀብት ምንጭ ይወስድብናል ብለው በከፍተኛ ደረጃ ፈሩ። «ክርስቶስ በሮም ላይ ሕዝባዊ አብዮት ካስነሳ ሮማውያን መጥተው አገራችንንና መቅደሳችንን ያጠፉብናል» ብለው ሰጉ። ስለሆነም ሊቀ-ካህናቱ ቀያፋ እንደተናገረው ሕዝቡ ሁሉ ከሚጠፋ ክርስቶስ ብቻ ቢሞት እንደሚሻል በሴራ ወሰኑ (ዮሐ. 11:49-50)። በ 70 ዓ.ም. ሮማውያን ኢየሩሳሌምን በከበቡና መቅደሱን ባጠፉ ጊዜ ሰዱቃውያን በሰይፍ ሙሉ በሙሉ ተደመሰሱ፥ ቡድናቸውም በታሪክ ህልውናውን አጣ።

ሐ. ጸሐፍት (Scribes / የሕግ መምህራን)

ከካህኑ ከዕዝራ ዘመን ጀምሮ «ጸሐፍት» ተብሎ የሚጠራ ልዩ የቅዱሳት መጻሕፍት ምሁራን ማኅበር ነበረ። መጽሐፍ ቅዱስ እነዚህን ሰዎች «የሕግ መምህራን» ብሎ ይጠራቸዋል። አይሁድ በባቢሎን ምርኮ ከተበተኑ በኋላ የዕብራይስጥ ቋንቋ የሚናገሩ ሰዎች ቁጥር እየመነመነ በመሄዱና የሕዝቡ መግባቢያ ቋንቋ አረማይስጥ በመሆኑ፥ የዕብራይስጡን ብሉይ ኪዳን በጥንቃቄ የሚያጠኑ፥ የሚገለብጡና ለሕዝቡ የሚተረጉሙ ምሁራን አስፈልገው ነበር።

እነዚህ ጸሐፍት በዕብራይስጥ ቋንቋና በሙሴ ሕግ ላይ ጥልቅ ጥናት ስላደረጉ በሕዝቡ ዘንድ እንደ ትልቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሊቅ ይቆጠሩ ነበር። ሕዝቡም የእግዚአብሔር ቃል ትርጉም ለማወቅ በሚፈልግበት ጊዜ ሁሉ እነዚህን መምህራን ይጠይቅ ነበር። ጸሐፍት ሕጉ እንዳይጣስ መከላከያ የሚሆኑ በርካታ ትናንሽ ደንቦችን በመቅረጽ በምኩራቦችና በትምህርት ቤቶች በይፋ ያስተምሩ ነበር፤ ራሳቸውንም ብቸኛ የእውነት ጠባቂዎች አድርገው ይቆጥሩ ነበር።

ጸሐፍት ራሱን የቻለ የተለየ የፖለቲካ ቡድን አልነበረም፤ ይልቁንም በፈሪሳውያንም ሆነ በሰዱቃውያን ቡድኖች ውስጥ በምሁርነት የተሰገሰጉ ነበሩ። ጌታ ክርስቶስ በሕግ ትርጓሜያቸውና በጫኑት የሰዎች ሥርዓት ላይ መለኮታዊ ተቃውሞውን በግልጽ ስለሰነዘረባቸው (ማቴ. 23)፥ ጸሐፍትም የእርሱ ቀንደኛ ጠላቶች ሆኑ።

መ. ኢሴናውያን (Essenes)

ቅዱስ አዲስ ኪዳን ይህንን ቡድን በስም በቀጥታ ባይጠቅሰውም፥ ብዙ የታሪክ ምሁራን በመጥምቁ ዮሐንስ ምድረ-በዳ አኗኗርና በአገልግሎት ዘይቤ ላይ የኢሴናውያን ባህል ተጽዕኖ ሳይኖር እንዳልቀረ ይገምታሉ። ኢሴናውያን «እውነተኛ ቅድስናን ለማግኘት ከረከሰችው የኢየሩሳሌም ፖለቲካና ከማኅበረሰቡ ሙሉ በሙሉ መለየት (ምናኔ) የግድ አስፈላጊ ነው» ብለው የሚያስተምሩ ነበሩ። ይህ አኗኗር ዛሬ በአገራችን ያሉ አንዳንድ ቅዱሳን አባቶች ከዓለም ተለይተው በገዳም ውስጥ በምናኔና በብሕትውና ከሚኖሩበት ገዳማዊ ሕይወት ጋር ሙሉ በሙሉ ይመሳሰላል።

እነዚህ ሰዎች በይሁዳ ምድረ-በዳ በሙት ባሕር አካባቢ (Qumran / ቁምራን) አያሌ ገዳማዊ ማኅበረሰቦችን አቋቁመው በታማኝነት ይኖሩ ነበር። አዲስ ሰው ወደ ማኅበራቸው በሚቀላቀልበት ጊዜ ሁሉ፥ በውኃ የመጠመቅና ንብረቱን ሁሉ ለጋራ ጥቅም አሳልፎ የመስጠት ጥብቅ ሕግ ነበረባቸው። በውስጣቸው ጋብቻ ፍጹም የተከለከለ ነበር።

እንደ ፈሪሳውያን ሁሉ እነርሱም የእግዚአብሔርን ሕግጋትና የገዳሙን ደንቦች በመጠበቅ ላይ እንጂ፥ ከእግዚአብሔር ጋር ስላለው የጸጋ ግንኙነት ጥልቅ ግንዛቤ አልነበራቸውም። ክፉዎችን ሁሉ አጥፍቶ የጻድቃንን መንግሥት የሚመሠርተው መሢሕ በፍጥነት እንዲመጣላቸው በበረሃ ይጸልዩ ነበር። በጽሑፎቻቸውም ኃጢአተኞችን «የጨለማ ልጆች»፥ ጻድቃንን ደግሞ «የብርሃን ልጆች» እያሉ መጥራት ይወዱ ነበር (ዛሬ የምናውቃቸው ታዋቂዎቹ የሙት ባሕር ጥቅልሎች – Dead Sea Scrolls የተገኙት የነርሱ መጻሕፍት በቁምራን ዋሻ ውስጥ ተደብቀው በመገኘታቸው ነው)። በ 70 ዓ.ም. የሮም ሠራዊት በዚያ ሲያልፍ ይህንን ገዳም ሙሉ በሙሉ ደምስሶታል።

የውይይት ጥያቄ፦ የነዚህ የኢሴናውያን በረሃማ የብሕትውና ትምህርትና አኗኗር፥ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ራሱ ካስተማረውና በዓለም መካከል ብርሃንና ጨው ሆኖ ከመመላለስ መለኮታዊ ትእዛዝ (ማቴ. 5፡13-14) ጋር የሚመሳሰለውና የሚለያየው በምን መንገዶች ነው?

ሠ. የቀናተኞች ቡድን (Zealots)

ይህ ቡድን ሃይማኖታዊ መሥመር ሳይሆን፥ ታላቅ ብሔራዊና ፖለቲካዊ አማፂ ፓርቲ ነበር። እነዚህ ሰዎች በሮም አረማዊ አገዛዝ ላይ የትጥቅና የሽምቅ ውጊያ በማካሄድ፥ ይሁዳን በሰይፍ ነፃ ለማውጣት የሚፈልጉ ቀናተኞች ነበሩ። እነርሱም ስግደትና ፍጹም አምልኮ የሚገባው ለእግዚአብሔር አምላክ ብቻ ስለሆነ፥ ለሮም ቄሣር ቀረጥ መክፈል በእግዚአብሔር ላይ ማመፅ ነው ብለው በጽኑ ያምኑ ነበር።

ስለዚህ ቀናተኞች በአነስተኛ የሽምቅ ቡድኖች ተደራጅተው የሮምን ባለሥልጣናትና ለሮም የሚያድሉትን ከሃዲ አይሁዳውያንን በድብቅ ሰይፍ (Sicarii) ይመቱ ነበር (ሐዋ. 21፡38)። ይህ ፓርቲ በ 6 ዓ.ም. አካባቢ በገሊላው ይሁዳ መሪነት እንደተመሠረተ የታሪክ ማረጋገጫ አለው (ሐዋ. 5፡37)። ከጌታ 12 ደቀ-መዛሙርት መካከልም ስምዖን ቀናተኛው (Simon the Zealot) በአንድ ወቅት የዚህ አማፂ ቡድን አባል ነበረ (ሉቃስ 6፡15)።

ከ 66 እስከ 70 ዓ.ም. በሮማውያን ላይ ታላቁን የአይሁድ ጦርነት የከፈቱትና የመሩት እነዚህ ቀናተኞች ነበሩ። የሚያሳዝነው ግን ከጋራ ጠላታቸው ከሮም ይሁዳ ሠራዊት ይልቅ፥ በኢየሩሳሌም ከተማ ውስጥ ሥልጣን ለመጨበጥ እርስ በርሳቸው በክፉ የእርስ በርስ ጦርነት ተላለቁ። አንድ የጋራ የጦር ግንኙነት አለመፍጠራቸውም ሮማውያን በቀላሉ ኢየሩሳሌምን እንዲቆጣጠሩና መቅደሱን እንዲያፈርሱ ትልቅ ዕድል ሰጥቷቸዋል።

የውይይት ጥያቄ፦ እነዚህ የተለያዩ የአይሁድ ሃይማኖትና ፖለቲካ ቡድኖች (ፈሪሳውያን፣ ሰዱቃውያን፣ ቀናተኞች) በክርስቶስና በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ዘመን ካሳደሩት ከባድ አሉታዊ ተጽዕኖና መከፋፈል፥ ዛሬ እኛ ወнጌላውያን ምን ታላቅ መንፈሳዊ ትምህርት ልንማር እንችላለን?

፫. የአሕዛብ ሃይማኖቶች (Paganism)

በኢየሱስ ክርስቶስ ዘመን የነበሩት አረማውያን አሕዛብ፥ በዓይን የማይታይ ድንቅና መንፈስ የሆነን አንድ እውነተኛ አምላክ እንዴት ማምለክ እንደሚቻል ለመገንዘብ አእምሯቸው እጅግ ይቸገር ነበር። የእነርሱ አምልኮ ሙሉ በሙሉ ያተኮረው በዓይን በሚታዩና በሰው እጅ በተቀረጹ በጣዖታት በተወከሉ አማልክት ላይ ነበር (Polytheism – የብዙ አማልክት አምልኮ)።

በተጨማሪም የእያንዳንዱ የሕይወት ክፍልና የተፈጥሮ እንቅስቃሴ የተለየ ጣዖታዊ ጥበቃ ያስፈልገዋል ብለው ያስቡ ነበር፤ ስለዚህ የዝናብ፥ የውኃ፥ የመሬት ልምላሜ፥ የሰላምና የጦርነት የተለያዩ የጣዖት አማልክት ነበሯቸው። ሰዎች ከእነዚህ ጣዖታት ጋር የነበራቸው ግንኙነት ፍቅርና ቅድስና የሌለው፥ እንዲሁ መሥዋዕት በመስጠት ምድራዊ እርዳታንና በረከትን ከመፈለግ ጥቅማጥቅም ላይ ብቻ የተመሠረተ ነበር።

የውይይት ጥያቄ፦

1. ይህ ለአረማውያን ጣዖታት የነበረው ምድራዊ ጥቅም ፈላጊነት አመለካከት፥ እውነተኛ ክርስቲያኖች ቅዱሱንና ብቸኛውን ፈጣሪ አምላክ በፍቅርና በቅድስና ከሚመለከቱበትና ከሚያመልኩበት መለኮታዊ መንገድ ሊለይ የሚገባው እንዴት ነው?
2. ብዙውን ጊዜ ዛሬ ያሉ ክርስቲያኖችም እግዚአብሔርን ስለ አምላክነቱ ውበትና ስላደረገላቸው ታላቅ የዘላለም የድነት ጸጋ በቅድስና ከማምለክ ይልቅ፥ ልክ እንደ አሕዛብ ራስ ወዳድ ሆነው ምድራዊ ሀብትንና ጤናን ብቻ እንዲሰጣቸውና አንድ ምድራዊ ነገር እንዲያደርግላቸው ብቻ የሚፈልጉት በምን መንገዶች ነው?

በአሕዛብ አገሮች ሁሉ እጅግ ብዙ ጣዖታትና የጣዖት ቤተ መቅደሶች ነበሩ (ለምሳሌ የኤፌሶኗ አርጤምስ መቅደስ ታዋቂ ነበር)። በጥንቷ አቴና ከተማ ሳይቀር ሰዎች የማያውቁትን ረቂቅ አምላክ ቅር እንዳያሰኙ በማሰብ፥ «ለማይታወቅ አምላክ» የሚል የክብር መሠዊያ ይሠሩ ነበር (የሐዋ. 17፡23)።

ጌታ ክርስቶስ በሥጋ ወደ ምድር በመጣበት በዚያ የታሪክ ዘመን ግን፥ ብዙ አሕዛብ በእነዚህ ምግባረ-ብልሹና በውሸት ጣዖቶቻቸው ላይ የነበራቸውን እምነት ሙሉ በሙሉ አጥተው ነበር፤ ከሰዎች ብዙም በማይለዩትና በስሜት በሚለዋወጡት ደካማ ጣዖታት ላይ መደገፉ ፍጹም ሰልችቷቸው ስለነበር እውነተኛውን መለኮታዊ እውነት በልባቸው መፈለግ ጀመሩ።

በመጀመሪያ በብዙ አገሮች የነበሩ አሕዛብ በአንዱ እውነተኛ ፈጣሪ አምላክ ላይ በጥንቃቄ በሚያተኮረው በአይሁድ እምነት ትምህርት ልባቸው ተሳበ። እነዚህ አሕዛብ በሰንበት ቀን ወደ አይሁድ ምኩራቦች በክብር እየሄዱ የእግዚአብሔርን ቃል (የሰብዐ ሊቃናቱን ትርጉም) ይሰሙና ለእውነተኛው አምላክ በቅንነት ይሰግዱ ነበር።

እነዚህ አሕዛብ የአይሁድን ብሔራዊ ትዕቢትና «እግዚአብሔርን ለማምለክ የእናንተን የአሕዛብ ባህል ሙሉ በሙሉ መተውና አይሁዳዊ መሆን አለባችሁ» የሚለውን ጠባብ የአይሁድ አመለካከት ባይወዱትም እንኳ፥ የሙሴን አምላክ የሚፈሩ ሆኑ፤ መጽሐፍ ቅዱስም እነዚህን ወገኖች «እግዚአብሔርን የሚፈሩ አሕዛብ» (God-fearers) እያለ ይጠራቸዋል (የሐዋ. 10፡2፤ 13፡26፤ 17፡4)። እነዚህ ወገኖች ሳይገረዙ እግዚአብሔርን በምኩራብ ያመልኩና ይጸልዩ ነበር። እግዚአብሔርን የሚፈሩ እነዚህ አሕዛብ ለክርስቶስ የድነት ወንጌል ሙሉ በሙሉ ዝግጁ የነበሩ መልካም አፈር ነበሩ፤ ለምሳሌ ያህል መቶ አለቃው ቆርኔሌዎስ በክርስቶስ በማመን ብቻ በነጻ ጸጋ መዳን እንደሚቻል ከሐዋርያው ጴጥሮስ በሰማ ጊዜ፥ ፈጥኖ በደስታ አምኖ ከመላው ቤተሰቡ ጋር ድኗል (የሐዋ. 10፡24-44)።

የቄሣር አምልኮ (Emperor Worship)

በአዲስ ኪዳን ዘመን በቅዱሳን ክርስቲያኖች ላይ ከፍተኛ ደማዊ መከራና ስደት ካስከተሉት ታላላቅ ነገሮች አንዱ የሮም ንጉሥን (የቄሣርን) እንደ አምላክ ማምለክ ሥርዓት ነበር። በጥንቱ ዓለም እንደ ግብፅ ፈርዖኖች ሁሉ ንጉሣቸው ሕያው አምላክ እንደሆነ ያምኑ ነበር። ሮማውያንም የሕዝቡን ፍጹም ፖለቲካዊ ታማኝነት ለማረጋገጥ ሲሉ፥ «ቄሣር ጌታ ነው» (Kaiser Kurios) የሚል አዋጅ በማውጣት ቄሣር እንደ አምላክ መመለክ አለበት አሉ።

ይህ አምልኮ በተለይ በጨካኙ በንጉሥ ዶሚቲያን ዘመን (81-96 ዓ.ም.) እጅግ አይሎ ነበር። ለመጀመሪያ ጊዜ በሮም ግዛት ውስጥ የሚኖሩ ዜጎች ሁሉ በየዓመቱ ለንጉሡ ምስል እንዲሰግዱና መሥዋዕት እንዲያቀርቡ የሚደነግግ ጥብቅ የመንግሥት ሕግ ወጣ። ታማኞቹ ክርስቲያኖች ግን «ኢየሱስ ክርስቶስ ብቻ ጌታ ነው!» በማለት ለቄሣር መሥዋዕት አንሰግድም በማለታቸው ምክንያት፥ ሮማውያን እንደ ፖለቲካ ዓመፅ ቆጠሩት። ለ 200 ዓመታት ያህል ቄሣሮችን አናመልክም በማለታቸው ብቻ በብዙ ሺዎች የሚቆጠሩ ቅዱሳን ክርስቲያኖች በነገሥታቱ ግፍ ተጨፈጨፉ።

ምስጢራዊ ሃይማኖቶች እና አስማት (Mystery Religions & Magic)

በጥንቱ ዓለም ከጣዖታት ጋር ልዩና ስውር ግንኙነት አለን የሚሉ ፍጹም ምስጢራዊ የሆኑ ማኅበረሰቦች የሚያካሂዷቸው «ምስጢራዊ ሃይማኖቶች» (Mystery Religions) በስፋት ነበሩ። በእነዚህ ምስጢራዊ ማኅበራት ውስጥ የሚሰጡትን ስውር የአምልኮ ትምህርቶችና የቁልፍ ቃላት ምስጢር የሚያውቁ የተመረጡ ሰዎች ብቻ መለኮታዊ በረከትንና ጥበቃን እንደሚያገኙ በሐሰት ይታመን ነበር።

በተጨማሪም ለጥንቆላ፥ ለሟርትና ለአስማት ከፍተኛ ትኩረት ይሰጥ ነበር። በምትሃት በመጠቀም፥ የእንስሳትን ጉበትና ሞራ በማንበብ ወይም ሰማያዊ ከዋክብትን በመቁጠር (Astrology / ኮከብ ቆጠራ)፥ እነዚህ አስማተኞችና ጠንቋዮች ከፍተኛ መናፍስታዊ ኃይል አለን ብለው በትዕቢት ይመኩ ነበር። ሰዎችን ለመርገምና በክፉ መናፍስት ለመፈወስ እንደሚችሉ ይናገሩ ነበር። የጥንቱ ዓለም መሪዎችና ነገሥታት ጭምር ጠንቋዩ በኮከብ ቆጠራ አስቀድሞ ስኬታማ መሆናቸውን እስካልነገራቸው ድረስ ምንም ዓይነት የጦርነት ውሳኔ አይፈጽሙም ነበር።

ዛሬም ያለው አደጋ፦ ይህ ሰማያዊ ከዋክብትን የመቁጠርና «ሰዎች የተወለዱበት ወርና ኮከብ በሕይወታቸውና በዕድላቸው ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያደርሳል» የሚለው የሰይጣን የሐሰት እምነት፥ ዛሬ በ 2026 ዓ.ም. ጭምር ትኩረት ተሰጥቶት ሰዎች በጋዜጦች፥ በመጽሔቶችና በኢንተርኔት ማኅበራዊ ሚዲያዎች ላይ «የኮከብ ቆጠራ ዓምድ» (Horoscope) እያሉ ሲከታተሉትና ሕይወታቸውን በዚያ ሲመሩ ማየት እጅግ የሚያሳዝን መንፈሳዊ ውድቀት ነው።

ቅድስት ቤተ ክርስቲያን በዓለም እያደገች ስትሄድ፥ ከእነዚህ አጋንንታዊ የጥንቆላ ሃይማኖቶች ጋር በወንጌል ኃይል ፊት ለፊት ትጋፈጥ ነበር (ለምሳሌ በኤፌሶን ከተማ የተደረገውን ታላቅ የአስማት መጻሕፍት መቃጠል ልብ ይበሉ – ሐዋ. 19፡19)።

በሂደት ግን አንዳንድ ሰዎች ክርስትናን ከተለያዩ ባህላዊ ሃይማኖቶች ጋር የማቀላቀልና የመበረዝ ክፉ ፈተና (Syncretism / ውህደት) ወደ ቤተ ክርስቲያን ይዘው ገቡ። አንዳንድ ክርስቲያኖች ክርስትናን እንደ አንዱ ምስጢራዊ ሃይማኖት በመቁጠር፥ በጣዖት አምልኮ ፈንታ የቅዱሳንን ሥዕላትና ምስሎች ያለ እውቀት በማስተዋወቅ አምልኮተ-ጣዖትንና መናፍስታዊ ልምምድን በስውር ወደ ቤተ ክርስቲያን አስገቡ፤ የጌታ የኢየሱስም ቅዱስ ስም በጥንቆላ እንደሚደረግ ባዶ ማነብነብ የሚጠቀሙበት የመተትና የምትሃት ቃል አስመሰሉት።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) በጥንቱ ዘመን የነበሩት እነዚህ የአሕዛብ ጣዖታት፥ ምስጢራዊ ሃይማኖቶችና የኮከብ ቆጠራ ልምምዶች፥ ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ ካሉት ባህላዊ እምነቶች፣ ውቃቢና ቃሉን ካልተከተሉ መናፍስታዊ አሠራሮች ጋር የሚመሳሰሉት ወይም የሚለያዩት በምን መንገዶች ነው?
• ለ) ዛሬ ያሉ አንዳንድ ወንጌላውያን ክርስቲያኖችም በክርስቶስ ንጹሕ ወንጌል ላይ ባህላዊ ልማዶችን፣ የአጋንንት ፍርሃትን፣ መተትና መናፍስታዊ የጥንቆላ አስተሳሰቦችን በመጨመር እንዴት እውነተኛውን እምነት እንዳበላሹት በተግባራዊ ምሳሌዎች ግለጽ።

፬. በአዲስ ኪዳን ዘመን የነበሩ የዓለም ፍልስፍናዎች

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ባለፉት 50 ዓመታት ውስጥ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ተራ በተራ የነገሡትን ሦስት የተለያዩ መንግሥታት (የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ንጉሣዊ ሥርዓት፣ የደርግ ወታደራዊ አገዛዝ እና የኢሕአዴግ/የብልጽግና ሥርዓት) በአጭሩ ግለጽ።
• ለ) እያንዳንዱ ምድራዊ መንግሥት አገሪቱንና ሕዝቡን ለመምራት የተጠቀመበት መሠረታዊ የዓለም ፍልስፍና (ርዕዮተ-ዓለም) ምን ምን ነበር?

ለብዙዎቻችን «ፍልስፍና» (Philosophy) የሚለው ቃል እጅግ ረቂቅና አስፈሪ ይመስለናል። ነገር ግን ፍልስፍና ማለት በአጭሩ፦ አንድ ሰው ስለ ሕይወቱ፥ ስለ እውነቱና ስለሚጠቅመው ነገር በጥንቃቄ ለማሰብ የሚረዳውና በምድር ላይ ሙሉ የሕይወት አቅጣጫ የሚያስይዘው ውስጣዊ የአስተሳሰብ መዋቅር ነው። በምድር ላይ ያሉ ሰዎች ሁሉ ዕለታዊ ተግባራቸውንና ኑሯቸውን የሚመሩበት የየራሳቸው የሆነ የተወሰነ ፍልስፍና አላቸው።

በብሔራዊ ደረጃም አገሮች መንግሥታቸውንና ሕጋቸውን ይበጀናል በሚሉት የፖለቲካ ፍልስፍና መሠረት ያዋቅራሉ፦

• አንዳንዶች ምድራዊ ሥልጣንና ሀብት በትውልድ ሐረግ ይወረሳል ብለው (በፊውዳሊና በንጉሣዊ ሥርዓት) መንግሥታቸውን ያዋቅራሉ።
• ሌሎች ደግሞ ሰዎች ሁሉ ምድራዊ ሀብታቸውን እኩል መካፈል አለባቸው፤ እግዚአብሔር የሚባል የለም ብለው (በኮሙኒስትና በሶሻሊስት ሥርዓት) መንግሥታቸውን ያዋቅራሉ።
• አንዳንዶች ደግሞ ሰዎች ሁሉ የግል የመምረጥ መብትና የገበያ ነፃነት ስላላቸው ለእነርሱ የሚጠቅመውን ራሳቸው መወሰን አለባቸው ብለው (በካፒታሊስትና በዲሞክራሲያዊ ሥርዓት) መንግሥታቸውን ያዋቅራሉ።

እኛ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ግን በቃሉ መሠረት ፍጹም የተለየ ሰማያዊ ፍልስፍና ሊኖረን ይገባል፤ ይህም፦ «ለሰው ልጅ በምድር ላይ ከሁሉ በላይ ታላቁና ዋናው ነገር ፈጣሪ እግዚአብሔርን በሕይወቱ ማክበርና በእርሱም ለዘላለም ደስ መሰኘት ብቻ ነው!» የሚለው መለኮታዊ እውነት ነው (1ኛ ቆሮ. 10፡31)።

በጥንቱ የግሪክና የሮም ዓለም ብዙ ታላላቅ የሰዎች ፍልስፍናዎች ነበሩ። አብዛኛውን ጊዜ እነዚህ የዓለም ፍልስፍናዎች የክርስቲያኖችን መለኮታዊ አስተምህሮ በከፍተኛ ኃይል ይፈታተኑ ነበር። አንዳንድ ጊዜ ክርስቲያን ጸሐፍት የክርስቶስ ትምህርት በዓለም ምሁራን ዘንድ ይበልጥ ተቀባይነት እንዲኖረው ለማድረግ በማሰብ፥ ንጹሑን ክርስትና ከእነዚህ የሰዎች ፍልስፍናዎች ጋር ለማስማማትና ለመቀላቀል በክፉ ይፈተኑ ነበር (ጳውሎስ ይህን አደጋ አስቀድሞ አስጠንቅቋል – ቆላስይስ 2፡8)።

ሀ. የፕላቶ ፍልስፍና (Platonism)

የጥንቱ ታዋቂ የግሪክ ፈላስፋ ፕላቶ (Plato) ሕይወትና ተፈጥሮ በሁለት መሠረታዊ ደረጃዎች እንደሚታወቁ አስተምሮ ነበር፦

• የመጀመሪያው ደረጃ፦ እጅግ ጠቃሚና ፍጹም የሆነው የማይታየው የረቂቅ አሳቦችና የመንፈስ ዓለም ነው።
• ሁለተኛው ደረጃ፦ እንደ ጥላ ዓይነት ሆኖ የሚታየውና ውሱን የሆነው የቁሳዊ ነገሮች ዓለም ነው።

በእርሱ ፍልስፍና መሠረት የሚታየው ቁሳዊ ነገር የማይታየውን መንፈሳዊ ነገር ያህል ፈጽሞ ጠቃሚና መልካም አይደለም። ይህ የፕላቶ አመለካከት ከሐዋርያት ዘመን በኋላ በቤተ ክርስቲያን መሪዎች ላይ ታላቅ ባህላዊ ተጽዕኖ አሳድሯል። ይህ ፍልስፍና ብዙ ክርስቲያኖች እግዚአብሔር በጸጋ የፈጠረውንና ምግብና ጋብቻን የሚፈልገውን ምድራዊ አካላዊ ሰውነትን (ሥጋን) «በራሱ ፍጹም ክፉና የኃጢአት እስር ቤት ነው» ብለው በስሕተት እንዲያስቡ አድርጓቸዋል። ስለሆነም ክርስቲያኖች እግዚአብሔር የሰጣቸውን ማኅበራዊ የወንጌል ተልእኮ በዓለም መካከል ትተው፥ ራሳቸውን ሙሉ በሙሉ በመለየት በገዳም ውስጥ በብሕትውና መኖር ጀመሩ፤ ፍጹም ላለማግባት ወስነው ስለ መለኮታዊ ነገሮች ብቻ ለማሰብ ይጥሩ ነበር።

ለ. ኖስቲሲዝም (Gnostics / ኖስቲኮች)

«ቁሳዊ ነገሮች ሁሉ በራሳቸው ፍጹም መጥፎና የረከሱ ናቸው፤ የማይታዩ መንፈሳዊ ነገሮች ብቻ መልካም ናቸው» ከሚለው ከዚሁ ከፕላቶ ፍልስፍና በመነሳት፥ «ኖስቲሲዝም» (Gnosticism) የተባለ እጅግ አደገኛና ክፉ መናፍቅነት ፈለቀ። ይህ ፍልስፍና በአዲስ ኪዳን ዘመን መጨረሻ ላይ በቤተ ክርስቲያን እሳቤዎች ላይ ታላቅ ጥቃት አድርጓል፤ ቅዱሳን ሐዋርያትም በቆላስይስ መልእክትና በ 1ኛ ዮሐንስ መጻሕፍት ውስጥ ይህንን ክፉ የኖስቲኮች ትምህርት በኃይል ተቃውመው መለኮታዊ ምላሽ ጽፈዋል።

ኖስቲኮች (ስማቸው «ዕውቀት ያላቸው» ማለትን ያሳያል)፦ ፍጹም ቅዱስ በሆነው መንፈሳዊው አምላክ እና ክፉና የረከሰ በሆነው ቁሳዊ ተፈጥሮና በሰው ሥጋ መካከል ታላቅ የማይታረቅ ገደል አለ ብለው አስተማሩ። የሰው ነፍስ ከዚህ ከረከሰ ቁሳዊ ሥጋ እስር ቤት አምልጣ ወደ ብርሃን ዓለም እንድትሄድ ከተፈለገ፥ ለአንዳንድ የተመረጡ ምሁራን ብቻ በስውር የሚሰጥ «ልዩ ምስጢራዊ መንፈሳዊ ዕውቀት» (Gnosis) ያስፈልጋል አሉ።

አንዳንድ ወደ ቤተ ክርስቲያን የገቡ የሐሰት መሪዎች ይህንን ፍልስፍና ወደ ወንጌል በመውሰድ እጅግ አስከፊ የሆነ ክህደት አስተማሩ። «እግዚአብሔር ፍጹም ቅዱስ ስለሆነ ቁሳዊ ነገሮችንና ምድርን ሊፈጥር አይችልም፤ እንዲሁም የደኅንነት መንገድ ሆኖ የመጣው መለኮታዊው ክርስቶስ ሙሉ በሙሉ ሰብአዊ ሥጋን ሊለብስ (ሰው ሊሆን) ፈጽሞ አይችልም፤ ምክንያቱም ሰው ከሆነ ቁሳዊ ነገርን ተካፍሏልና ይረክሳል» በማለት በክህደት አስተማሩ። ስለሆነም ክርስቶስ እውነተኛ ሰው አልሆነም፤ እንዲሁ በምድር ላይ ሰው መስሎ የታየ ረቂቅ መንፈስ ብቻ ነበር አሉ።

ታላቁ ሐዋርያው ዮሐንስ በ 1ኛ ዮሐንስ መልእክቱ ላይ ይህንን ታላቅ ክህደት በመንፈስ ቅዱስ ኃይል መትቶታል። ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክ እንደሆነ ሁሉ፥ በምድር ላይ ደግሞ ፍጹም ሥጋ የለበሰ እውነተኛ ሰው እንደነበረና በእጃቸው እንደዳሰሱት፥ በዓይናቸው እንዳዩት፥ እውነተኛ ሰብአዊ ደሙን አፍስሶ በመስቀል ላይ እንደሞተና በአካላዊ ትንሣኤ ከሞት እንደተነሳ በሥልጣን መሰከረ፦ «ኢየሱስ ክርስቶስ በሥጋ እንደ መጣ የማይታመን መንፈስ ሁሉ ከእግዚአብሔር አይደለም፤ ይህም የክርስቶስ ተቃዋሚው መንፈስ ነው።» (1ኛ ዮሐ. 4：2-3፤ 1：1-3)።

ይህንን የኖስቲኮች የሐሰት ትምህርት የተከተሉ ሰዎች በሁለት የተለያዩ ጽንፈኛ መንገዶች ይጓዙ ነበር፦

• የመጀመሪያው አካሄድ (ቁጠባ)፦ «ሥጋ የረከሰ ስለሆነ ሥጋን በጥብቅ መቅጣትና መኮነን አለብን» በማለት ምግቦችንና ትዳርን በመከልከል ራሳቸውን በገዳም ውስጥ የመጨቆን ሕይወት መሩ። ሐዋርያው ጳውሎስ በቆላስይስ 2፡16-23 ላይ ይህንን የሰዎች ሥርዓትና ባዶ የሰውነት ስቃይ በቃሉ አጥብቆ ኮንኖታል።
• ሁለተኛው አካሄድ (ልቅነት)፦ «መንፈሳችን ከእግዚአብሔር ጋር ግንኙነት እስካደረገ ድረስ፥ በሥጋችን የምናደርገው ማንኛውም ዓይነት ኃጢአት መንፈሳዊ ሕይወታችንን ፈጽሞ አይነካውም» በማለት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ከፍተኛ የዝሙትና የርኩሰት ኃጢአት ያለ ፍርሃት በነጻነት ይለማመዱ ነበር። ሰይጣን ይህንን ታላቅ ውሸት በመጠቀም በየዘመናቱ ብዙ ሰዎችን ወደ ገሃነም ጥፋት መርቷል።

የውይይት ጥያቄ፦

1. ይህ የኖስቲኮች (የክርስቶስን ሰው መሆን የሚክደው) ትምህርት ለእውነተኛው የወንጌል አማኝ እምነታችን ፍጹም አደገኛ የሚሆንባቸውን 3 ታላላቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምክንያቶች ጥቀስ።
2. የዚህን የቁሳቁስና የመንፈስ መለያየት የሐሰት ትምህርት ክፍሎች ዛሬ በኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ አማኞች «ሥጋዬ ኃጢአት ቢሠራ መንፈሴ ግን ንጹሕ ነው» እያሉ በዝሙትና በውሸት ኑሮ ራሳቸውን ሲያታልሉ የተመለከትነው በምን ዓይነት አጋጣሚዎች ነው?

ሐ. ኤፊቆሮሳውያን (Epicureans)

በአዲስ ኪዳን ዘመን በአሕዛብ ምሁራን ዘንድ በስፋት ይታወቅ የነበረው ሌላው ታዋቂ ፍልስፍና የኤፊቆሮሳውያን (Epicureanism) ትምህርት ነበር። ይህ ፍልስፍና ልክ እንደ ዛሬው ዘመናዊ የአዝጋሚ ለውጥ (Evolution) እና የአምላክ የለሽነት (Atheism) ፍልስፍና ሁሉ፦ «ሕይወትና አጽናፈ-ዓለም ፍጹም የአጋጣሚ ውጤቶች ናቸው፤ የተፈጠሩትም እንዲሁ በጥቃቅን አተሞች ድንገተኛ ግጭት ብቻ ነው» ብሎ ያስተምር ነበር።

በዚህ ፍልስፍና መሠረት ከሞት በኋላ የሚባል ዘላለማዊ ሕይወት የለም፤ እግዚአብሔር በሰዎች ላይ የሚፈርድበት ሥርዓትም የለም፤ ስለዚህ በምድር ላይ መልካም ወይም ክፉ የሚባል ፍጹም መለኮታዊ ሕግ የለም። የሰው ልጅ የሕይወት ዋና ዓላማው በምድር ላይ በሕይወት እስካለ ድረስ፥ ሥጋውን በሚያስደስቱ ምቾቶች መደሰትና ሥቃይን ማስወገድ ብቻ ነው ይሉ ነበር።

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን አደገኛ ፍልስፍና ጠቅሶ ሲያስተምር፦ «ሙታንስ የማይነሡ ከሆነ፥ “ነገ እንሞታለንና እንብላና እንጠጣ”» በማለት የሰዎችን ባዶ ድምዳሜ ገልጦታል (1ኛ ቆሮ. 15፡32)። ሐዋርያው ጳውሎስ በአቴና ከተማ በማርስ ኮረብታ ላይ ቆሞ ስለ ፍርዱ ቀንና ስለ እውነተኛው የኢየሱስ ክርስቶስ ከሙታን መነሳት ባስተማረ ጊዜ፥ በከፍተኛ ስላቅ ያላገጡበትና ያፌዙበት እነዚህ የኤፊቆሮሳውያን ፈላስፎች ነበሩ (ሐዋ. 17፡18፥ 32)።

መ. ስቶይሲዝም (Stoicism / ስቶይኮች)

በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት በሮም ማኅበረሰብ ዘንድ በከፍተኛ ደረጃ የበላይነት የነበረው ሌላው ታዋቂ ፍልስፍና የስቶይኮች (Stoics) ትምህርት ነበር። ስቶይኮች ዓለም ሩቅና ግድ የለሽ በሆነው በአጽናፈ-ዓለማዊ አምላክ (ሎጎስ) ዕድል ፈንታ (Fate / ዕድል) እንደምትመራና ሰዎች በምድር ላይ የሚደርስባቸውን መጥፎ ዕድል ለመለወጥ ምንም ዓይነት ተስፋና አቅም የሌላቸው ደካማ ፍጡራን እንደሆኑ ያምኑ ነበር።

ስለሆነም የሰው ልጅ ትልቁ ጽድቅ፦ በሕይወቱ ምንም ዓይነት መከራና ሥቃይ ቢመጣበት ስሜቱን ሙሉ በሙሉ በመግዛትና ምንም ዓይነት ኀዘንና ደስታ ሳያሳይ፥ የሚሆነውን ምድራዊ ዕድል በጸጥታ መቀበል (የአእምሮ ጸጥታ – Apatheia) ብቻ ነው ይሉ ነበር። የሰውን ስሜት የሚቀሰቅሱ እንደ ምግቦችና ሥጋዊ ምኞቶች መወገድ አለባቸው፤ ሰው በራሱ የሞራል ጥረት ንጹሕ ሕይወት መኖር አለበት ይሉ ነበር።

ይህ ፍልስፍናም ቢሆን የክርስቶስን ንጹሕ ወንጌል በጽኑ የሚቃረን የሰዎች ፍልስፍና ነበር፤ ምክንያቱም የእኛ አምላክ እግዚአብሔር ከእኛ የራቀ ግድ የለሽ አምላክ ሳይሆን፥ እያንዳንዱን ዕለታዊ ጸሎታችንን የሚሰማ እጅግ የቅርብ አፍቃሪ አባት ነው! እግዚአብሔር ሰዎችን በባዶ ዕድል (Fate) የጠፈረ አምላክ ሳይሆን፥ ለእያንዳንዱ ሰው እርሱን የመታዘዝ ወይም የመካድ ሙሉ ምርጫንና ነጻነትን የሰጠ አምላክ ነው፤ ይሁንና እግዚአብሔር ሰዎችን በምርጫቸውና በተግባራቸው ሁሉ በትክክለኛው የፍርድ ቀን በኃላፊነት ይጠይቃቸዋል።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የነበሩት ቅዱሳን አማኞች፥ እነዚህን የኤፊቆሮሳውያንንና የስቶይኮችን የሰዎች ፍልስፍናዎች በስሕተት ተከትለው ቢሆን ኖሮ፥ የወንጌልን ንጹሕ አስተምህሮና የክርስቲያኖችን የተቀደሰ ተስፋ እንዴት በከፍተኛ ደረጃ የሚጎዱት ይመስልሃል?
• ለ) ዛሬ በኢትዮጵያ ወጣቶችና ማኅበረሰብ ውስጥ በሰፊው የሚገኙና የእግዚአብሔርን ቃል እውነት የሚጋፉ፥ ቤተ ክርስቲያን በመንፈስ ቅዱስ ሰይፍ ልትዋጋቸውና ልታስተምራቸው የሚገቡ የዘመናችን ፍልስፍናዎች (ርዕዮተ-ዓለማት) ምን ምንድን ናቸው?

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።