የአዲስ ኪዳን አከፋፈል

የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት አመጣጥና አወቃቀር

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ ሕይወቱ በገዛ እጁ ስንት የአዲስ ኪዳን መጻሕፍትን ጻፈ?
• ለ) በአዲስ ኪዳን ውስጥ የሚገኙትን መለኮታዊ መጻሕፍት በጥንቃቄ የጻፉትን ታማኝ የክርስቶስ ተከታዮች ስም ዝርዝር አቅርብ።

ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ አገልግሎቱ ወቅት ምንም ዓይነት የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ በገዛ እጁ አልጻፈም። አዲስ ኪዳን የተጻፈው እርሱ የድነት ሥራውን ፈጽሞ ወደ ሰማይ ከዐረገ ከረዥም ጊዜ በኋላ ነበር። ስለዚህ አዲስ ኪዳን መጻፍ የተጀመረው ክርስቶስ ካረገ ከ 20 ዓመታት በኋላ ነበር። ምናልባትም በ 49 ዓ.ም. አካባቢ የተጻፈው የመጀመሪያው መጽሐፍ የገላትያ መልእክት ሳይሆን አይቀርም ተብሎ በምሁራን ይገመታል። የመጨረሻው የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ የሆነው የዮሐንስ ራእይ የተጻፈው በ 95 ዓ.ም. አካባቢ ነበር። ክርስቲያኖች በየስፍራው ተበትነው ይኖሩ ስለነበር፥ የእግዚአብሔር እስትንፋስ የሆኑትን የ 27ቱን የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ትክክለኛ ዝርዝር (Canon) ሙሉ በሙሉ ለይቶ ለማጽደቅ ተጨማሪ 200 ዓመታት ወስዷል።

የውይይት ጥያቄ፦ የትንቢተ ኤርምያስ 31፡31-34፤ የትንቢተ ኢዩኤል 2፡28-29 እና የትንቢተ ሕዝቅኤል 37፡24-28 ክፍሎችን በጥንቃቄ አንብብ። እግዚአብሔር ስለሚመጣው ታላቅ የጸጋ ለውጥና ስለ መንፈስ ቅዱስ አሠራር ለአይሁድ ሕዝብ የገባው የቃል ኪዳን ተስፋ ምን ነበር?

የጥንት ክርስቲያኖች አሁን አዲስ ኪዳን ብለን በምንጠራው ቅዱስ ጥራዝ ውስጥ የሚገኙትን መጻሕፍት ከመንፈስ ቅዱስ መሪነት ጋር ካሰባሰቡ በኋላ፥ መጽሐፍ ቅዱስን በሁለት ታላላቅ ክፍሎች ከፈሉት። አይሁዶች እንደ እግዚአብሔር ቃል የተቀበሏቸውን የመጀመሪያዎቹን 39 መጻሕፍት «ብሉይ ኪዳን» ብለው ሰየሟቸው። (በክርስቶስ ዘመን የነበሩ አብዛኛዎቹ አይሁዶች እነዚህ 39ኙ የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ብቻ እውነተኛ የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን ያምኑ ነበር፤ የዚህ ስብስብ ሙሉ ስምምነት ለአይሁድ ይፋዊ የሆነው በ 100 ዓ.ም. አካባቢ በተደረገው በጃምኒያው የአይሁድ ሸንጎ ነበር)።

ክርስቲያኖችም ከአይሁድ ታሪክ ጋር በመስማማት እነዚህ መጻሕፍት የእግዚአብሔር ቃል መሆናቸውን በክብር ተቀበሉ። ይህም ሆኖ የክርስቶስ በሥጋ መምጣትና መሠዋት ታላቅ መለኮታዊ ለውጥ እንዳስከተለ ያውቁ ነበር። ነቢያት አስቀድመው የተነበዩለት አዲስ ኪዳን፥ በክርስቶስ የመስቀል ሞት በይፋ ተጀመረ። ስለሆነም ክርስቲያኖች ከክርስቶስ በፊት የተጻፉትን መጻሕፍት «ብሉይ ኪዳን» ብለው ጠሯቸው። ይህም እነዚህ መጻሕፍት ከክርስቶስ መምጣት በፊት እግዚአብሔር ከሰዎች ጋር ይሠራ የነበረበትን ጊዜያዊ የሕግ ሥርዓት የሚገልጹ መሆናቸውን ያሳያል።

ነገር ግን ክርስቶስ በመምጣቱና በመስቀል ላይ ቅዱስ ደሙን በማፍሰሱ አዲስ የጸጋ ታሪክ ምዕራፍ ተከፍቷል፤ ክርስቶስ ራሱ በመጨረሻው እራት ላይ «ይህ ጽዋ ስለ እናንተ በሚፈስሰው በደሜ የሚሆን አዲስ ኪዳን ነው» ገልጾላቸው ነበር (ሉቃስ 22፡20)። በዚህ የጸጋ ዘመን እግዚአብሔር በአይሁድ ሕዝብ ላይ ብቻ ማተኮሩን አቁሞ፥ ለአሕዛብና ለዓለም ሁሉ ዘላለማዊ ዕቅዱን በመፈጸም ላይ ነበር። በመሆኑም የጥንት ክርስቲያኖች 27 መጻሕፍት የሚገኙበትን ሁለተኛውን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል «አዲስ ኪዳን» ብለው በደስታ ጠሩት።

የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት አምስት ዐበይት ምድቦች

የጥንት ቤተ ክርስቲያን መሪዎች የአዲስ ኪዳን መጻሕፍትን በአንድ ጥራዝ ሲያሰባስቡ፥ ዝርዝራቸውን የተጻፉበትን የዘመን ቅደም-ተከተል መሠረት በማድረግ አላዘጋጁትም ነበር። ይልቁንም ለአንባቢና ለቤተ ክርስቲያን ትምህርት እንዲያመች በሚከተሉት አምስት ዐበይት መንፈሳዊ ምድቦች ከፍለዋቸዋል፦

፩. ታሪካዊ ምድብ (ወንጌላት)

የመጀመሪያው ምድብ አራቱን ወንጌላት ያካትታል። እነዚህ በተለያዩ መለኮታውያን ጸሐፊዎች የተጻፉ አራት መጻሕፍት (ማቴዎስ፥ ማርቆስ፥ ሉቃስ፥ ዮሐንስ)፥ የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን ሰማያዊ ማንነት፥ ምድራዊ ሕይወት፥ አገልግሎት፥ ስቅለትና ትንሣኤ በጥንቃቄ ይተርካሉ።

፪. ታሪካዊ ምድብ (የቤተ ክርስቲያን ታሪክ)

ሁለተኛው ምድብ የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ነው። በሐኪሙ በሉቃስ የተጻፈው ይህ ታሪካዊ ዘገባ፥ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን በመንፈስ ቅዱስ ኃይል አማካይነት ከኢየሩሳሌም ተነስታ እስከ ሮም ግዛት ድረስ ወንጌል እንዴት በኃይል እንደተስፋፋ በዝርዝር ያብራራል (ከ 30 እስከ 60 ዓ.ም. የነበረውን ታሪክ ይይዛል)።

፫. የጳውሎስ መልእክቶች ምድብ

አብዛኛዎቹ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት የሚገኙት በዚህ በሦስተኛው ምድብ ውስጥ ነው። እነዚህም በብርሃኑ ሐዋርያ በቅዱስ ጳውሎስ የተጻፉ 13 ታላላቅ መልእክቶች ናቸው። እነዚህ መጻሕፍት የተጻፉበትን የዘመን ቅደም-ተከተል ተከትለው የተሰደሩ ሳይሆኑ፥ ከረዥሙና በነገረ-መለኮት ትምህርታቸው እጅግ ሰፊ ከሆኑት (እንደ ሮሜ እና 1ኛ ቆሮንቶስ) ጀምሮ ቀስ በቀስ ወደ አጭሩ የፊልሞና መልእክት በሚያመራ መዋቅር የተደራጁ ናቸው። እነዚህ መልእክቶች ለተወሰኑ አጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ወይም ለግለሰብ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች የተላኩ ሲሆኑ፥ አማኞች ሊከተሏቸው የሚገቡ መለኮታዊ ምክሮችን፥ አስተምህሮዎችንና ሥነ-ምግባራትን በሙላት ያካትታሉ።

(ታሪካዊ ማስታወሻ፦ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የዕብራውያን መልእክት ጸሐፊ ማንነት ለረዥም ጊዜ ከፍተኛ ክርክር አስነስቶ ነበር። አንዳንዶች ጸሐፊው ጳውሎስ እንደሆነ ያምናሉ፤ ይህም በአማርኛው የመጽሐፍ ቅዱስ ርእስ ላይ ተንጸባርቆ ይታያል። ሌሎች በርካታ ምሁራን ግን መጽሐፉ ራሱ የጸሐፊውን ስም ስለማይጠቅስና የአጻጻፍ ስልቱ ከጳውሎስ ስለሚለይ ሌላ የእግዚአብሔር ሰው እንደጻፈው ይገምታሉ። በዚህም ምክንያት የዕብራውያን መልእክት በቀጥታ ከጳውሎስ መልእክቶች ቀጥሎ፥ በአጠቃላይ መልእክቶች መጀመሪያ ላይ እንዲቀመጥ ተደርጓል)።

፬. አጠቃላይ (ካቶሊካዊ) መልእክቶች ምድብ

አራተኛው ምድብ እንደ ቅዱስ ጴጥሮስ፥ ሐዋርያው ዮሐንስ፥ እንዲሁም የጌታ ወንድሞች የሆኑት ያዕቆብና ይሁዳ በመሳሰሉት በተለያዩ ጸሐፊዎች የተጻፉትን መልእክቶች ያጠቃልላል። እነዚህ መልእክቶች ለአንድ የተወሰነ ግለሰብ ወይም ለአንድ አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ብቻ የተላኩ ሳይሆኑ፥ በዓለም ዙሪያ ለተበተኑ ክርስቲያኖች ሁሉ በወል የተጻፉ በመሆናቸው ምሁራን «አጠቃላይ (ካቶሊካዊ) መልእክቶች» በማለት ይጠሯቸዋል። በዚህ ምድብ ውስጥ 8 መጻሕፍት ያሉ ሲሆን፥ እነርሱም ከዕብራውያን መልእክት ጀምሮ እስከ ይሁዳ መልእክት ያሉት ናቸው። እነዚህ መልእክቶች የተጻፉት ጥልቅ የአስተምህሮ ክርክር ለመስጠት ሳይሆን፥ ብዙ አብያተ ክርስቲያናት በየዕለቱ የሚያጋጥሟቸውን የእምነት ፈተናዎች፥ ስደቶችና የኑፋቄ ችግሮች ለመቋቋም እንዲችሉ የተሰጡ ተግባራዊ መመሪያዎች ናቸው።

፭. ትንቢታዊ ምድብ (የዮሐንስ ራእይ)

በአምስተኛውና በመጨረሻው ምድብ ውስጥ የሚገኘው የዮሐንስ ራእይ መጽሐፍ ነው። ክርስቲያኖች ይህ መጽሐፍ እግዚአብሔር የታሪክን ፍጻሜ ለመግለጥና የዘላለም ቅዱስ መንግሥቱን ለመመሥረት የወጠነውን አጠቃላይ ዕቅድ የሚያመለክት የመጨረሻው የእስትንፋሰ-መለኮት ጽሑፍ እንደሆነ ስለተረዱ፥ በመጽሐፍ ቅዱስ ማጠቃለያ ላይ አስገብተውታል።

ሐዋርያው ዮሐንስ ይህ መጽሐፍ የቅዱሳት መጻሕፍት ፍጻሜና የማጠቃለያ ማኅተም መሆኑን በመንፈስ ቅዱስ ተረድቶ የሚከተለውን ጥብቅ መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ጽፏል፦

«በዚህ መጽሐፍ የተጻፈውን የትንቢት ቃል ለሚሰማ ሁሉ እኔ እመሰክራለሁ፤ ማንም በዚህ ላይ አንዳች ቢጨምር እግዚአብሔር በዚህ መጽሐፍ የተጻፉትን መቅሠፍቶች ይጨምርበታል፤ ማንም በዚህ በትንቢት መጽሐፍ ከተጻፉት ቃሎች አንዳች ቢያጎድል፥ በዚህ መጽሐፍ ከተጻፉት ከሕይወት ዛፍና ከቅድስቲቱ ከተማ እግዚአብሔር ዕድሉን ያጎድልበታል።» (ራእይ 22፡18-19)

ምንም እንኳ ዮሐንስ ይህንን ጥብቅ ማስጠንቀቂያ የሰጠው በቀጥታ ስለ ራሱ መጽሐፍ ቢሆንም፥ የጥንት ክርስቲያኖች ግን ይህ መለኮታዊ ማስጠንቀቂያ ለአጠቃላይ ለአዲስ ኪዳንና ለሙሉው መጽሐፍ ቅዱስ የሚሠራ መሆኑን በመንፈስ ተገንዝበውታል። በዚህ በተጠናቀቀው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ እግዚአብሔር ለሰው ልጅ መዳን እንዲጻፍ የፈለገው መለኮታዊ እውነት ሁሉ ፍጹም ሆኖ ተጽፏል።

በእነዚህ 66ቱ መጻሕፍት ውስጥ እግዚአብሔር በሰማይ ይበልጥ እንዲያብራራልን የምንፈልጋቸው ብዙ ረቂቅ ምስጢሮች ቢኖሩም፥ እኛ ሰዎች ግን በምድር ላይ ከእርሱ ጋር በእምነት ለመዛመድና ለመዳን የሚያስፈልጉንን ታላላቅ እውነቶች ሁሉ እግዚአብሔር በቃሉ በግልጽ አመልክቶናል። ለዚህም ነው ሌሎች የሰዎችን መጻሕፍት፥ የሃይማኖት ድርሳናትን ወይም የግል ሰዎችን የሕልም ትርጓሜ ከመጽሐፍ ቅዱስ እውነት ጋር እኩል አድርጎ መቁጠር እጅግ አደገኛ መንፈሳዊ ውድቀት የሚሆነው። ፍጹም እስትንፋሰ-እግዚአብሔር (Inspiration) የሆነ ብቸኛው መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ነው። ለሕይወታችንና ለእምነታችን ጥያቄዎች ሁሉ የመጨረሻውን ፍጹም መልስ መፈለግ የሚገባን ከእግዚአብሔር ሕያው ቃል ከመጽሐፍ ቅዱስ ብቻ ነው።

የውይይት ጥያቄ፦

1. 2ኛ ጢሞቴዎስ 3፡16–17 እና 2ኛ ጴጥሮስ 1፡20-21 ክፍሎችን በጥንቃቄ አንብብ። እነዚህ ሁለት ታላላቅ ጥቅሶች በእስትንፋሰ-እግዚአብሔር (በመለኮት መሪነት) ስለተጻፈው ቃል ፍጹም ሥልጣንና ጥቅም ምን ያስተምሩናል?
2. ዛሬ ብዙ ክርስቲያኖች የእግዚአብሔርን ፍጹም እውነትና ፈቃድ ለማወቅ መጽሐፍ ቅዱስን በትጋት ከመመርመር ይልቅ፥ የሰዎችን መጻሕፍት፥ የነቢያት ነን ባዮችን ትንቢት ወይም የግል ሕልሞችን እንደ ዋና የመንፈሳዊ ሕይወት ምንጭ አድርገው ለመጠቀም የሚፈተኑባቸውን መንገዶች ግለጽ።
3. ይህ መጽሐፍ ቅዱስን ትቶ በሰዎች ሕልምና ትውፊት ላይ የመደገፍ አካሄድ በአማኝ ሕይወትና በቤተ ክርስቲያን ቅድስና ላይ እጅግ አደገኛ የሚሆነው ለምንድን ነው?

አዲስ ኪዳንን የጻፉ ቅዱሳን አገልጋዮች

አዲስ ኪዳን እንደ ብሉይ ኪዳን በአንድ የታሪክ ዘመን ወይም በአንድ ግለሰብ ብቻ የተጻፈ አይደለም። ነገር ግን መንፈስ ቅዱስ በሁሉም ዘመናት በምድር ላይ የምትኖረው የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን የምትፈልገውን ሰማያዊ መልእክት በትክክል ለመጻፍ፥ የተለያዩ ታማኝ ሰዎችን መርጦ በልባቸውና በአእምሯቸው ውስጥ መለኮታዊ ሥራውን አከናውኗል።

አዲስ ኪዳንን በመንፈስ ቅዱስ መሪነት በጥንቃቄ የጻፉት 9ኙ ቅዱሳን አገልጋዮች የሚከተሉት ናቸው፦

1. ማቴዎስ፦ ቀራጭ የነበረውና የመጀመሪያውን ወንጌል የጻፈው ታማኙ ሐዋርያ።
2. ማርቆስ፦ የቅዱስ ጴጥሮስ መንፈሳዊ ልጅ የሆነውና ሁለተኛውን ወንጌል የጻፈው ወንጌላዊ።
3. ሉቃስ፦ የተወደደው ሐኪም የሆነውና የሉቃስን ወንጌልና የሐዋርያት ሥራ መጻሕፍትን የጻፈው ታማኝ አገልጋይ።
4. ዮሐንስ፦ የዮሐንስን ወንጌል፥ ሦስቱን የዮሐንስ መልእክቶችና የዮሐንስ ራእይን የጻፈው የጌታ ፍቅር የነበረው ታላቁ ሐዋርያ።
5. ጳውሎስ፦ ለ አብያተ ክርስቲያናትና ለግለሰቦች 13 ታላላቅ የስነ-መለኮት መልእክቶችን የጻፈው የአሕዛብ ሐዋርያ።
6. ጴጥሮስ፦ ሁለት ታላላቅ አጠቃላይ መልእክቶችን የጻፈው የታወቀው የቅዱሳን ሐዋርያት መሪ።
7. ያዕቆብ፦ የኢየሩሳሌም ቤተ ክርስቲያን መሪና የጌታ ሥጋዊ ወንድም የነበረው ጻድቁ አገልጋይ።
8. ይሁዳ፦ የያዕቆብ ወንድምና የጌታ ሥጋዊ ወንድም የነበረው አጭሩን የይሁዳ መልእክት የጻፈው አገልጋይ።
9. ያልታወቀው የዕብራውያን ጸሐፊ፦ ስሙ በግልጽ ባይመዘገብም በመንፈስ ቅዱስ ተመርቶ የዕብራውያንን ታላቅ መጽሐፍ የጻፈው መለኮታዊ ሊቅ።

የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት የዘመን ቅደም-ተከተል

የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ተጽፈው ለማክተም በታሪክ 1000 ዓመታት ያህል (ከ 1400 እስከ 400 ዓ.ዓ.) የፈጁ ሲሆን፥ በአዲስ ኪዳን ዘመን ግን 27ቱ መጻሕፍት በሙሉ ተጽፈው ያለቁት በጥቂት አሥራታት ማለትም በ 50 ዓመታት አጭር የጊዜ ክልል ውስጥ ብቻ ነበር (ከ 48 እስከ 100 ዓ.ም.)።

ምንም እንኳ ምሁራን የአንዳንድ መጻሕፍትን ትክክለኛ የተጻፉበትን ወርና ቀን በትክክል ባያውቁም፥ በመጻሕፍቱ ውስጥ ከተጠቀሱት ታሪካዊ ክስተቶችና በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ከተመዘገቡት የዓለም ነገሥታት አገዛዝ ጋር በማነፃጸር መሠረታዊ የሆኑትን የታሪክ ዓመታት ቀመር እንደሚከተለው በግልጽ ለማስቀመጥ ችለዋል፦

፩. ከአምልኮ መነሳት ጀምሮ የነበሩ መጻሕፍት (ከ 48 – 60 ዓ.ም.)

• ገላትያ፦ በ 48 ዓ.ም. አካባቢ በሐዋርያው ጳውሎስ የተጻፈ የመጀመሪያው መጽሐፍ።
• ያዕቆብ፦ በ 49 ዓ.ም. አካባቢ በጌታ ወንድም በያዕቆብ የተጻፈ አጠቃላይ መልእክት።
• 1ኛ እና 2ኛ ተሰሎንቄ፦ በ 51 ዓ.ም. አካባቢ በጳውሎስ ሁለተኛ የሚሲዮናዊነት ጉዞ ወቅት የተጻፉ መልእክቶች።
• 1ኛ እና 2ኛ ቆሮንቶስ፦ በ 55-56 ዓ.ም. አካባቢ በጳውሎስ ሦስተኛ ጉዞ ወቅት የተጻፉ ታላላቅ መጻሕፍት።
• ሮሜ፦ በ 57 ዓ.ም. አካባቢ ከቆሮንቶስ ከተማ የተጻፈው ጥልቁ የስነ-መለኮት መጽሐፍ።
• ማቴዎስ እና ማርቆስ ወንጌል፦ በ 50ዎቹና በ 60ዎቹ ዓመታት መጀመሪያ አካባቢ የተጻፉ የመጀመሪያዎቹ ታሪካዊ ወንጌላት።

፪. በጳውሎስ የእስር ዘመንና በኔሮ ስደት ወቅት የተጻፉ (ከ 60 – 68 ዓ.ም.)

• የእስራት መልእክቶች (ኤፌሶን፥ ፊልጵስዩስ፥ ቆላስይስ፥ ፊልሞና)፦ በ 60-62 ዓ.ም. አካባቢ ጳውሎስ በሮም መጀመሪያ እስር ላይ እያለ የጻፋቸው የክብር መጻሕፍት።
• ሉቃስ ወንጌል እና የሐዋርያት ሥራ፦ በ 60-62 ዓ.ም. አካባቢ በዶክተር ሉቃስ በጥንቃቄ የተጻፉ ታሪካዊ መዛግብት።
• 1ኛ ጢሞቴዎስ እና ቲቶ፦ በ 63-65 ዓ.ም. አካባቢ ጳውሎስ ከመጀመሪያው እስር ተፈትቶ በነበረበት ወቅት የጻፋቸው የእረኝነት (የመጋቢነት) መልእክቶች።
• 1ኛ እና 2ኛ ጴጥሮስ፦ በ 64-67 ዓ.ም. አካባቢ በንጉሥ ኔሮ የጭካኔ ስደት ወቅት ከሮም ከተማ የተጻፉ መጻሕፍት።
• 2ኛ ጢሞቴዎስ፦ በ 67 ዓ.ም. አካባቢ ሐዋርያው ጳውሎስ በሮም በሁለተኛው እስር ቤት ውስጥ ሊገደል ጥቂት ቀናት ሲቀሩት የጻፈው የማጠቃለያ ሕያው መልእክት።

፫. ከኢየሩሳሌም ጥፋት በኋላ የተጻፉ መጻሕፍት (ከ 70 – 100 ዓ.ም.)

• ዕብራውያን እና ይሁዳ፦ በ 70 ዓ.ም. የኢየሩሳሌም ጥፋት ዋዜማ ወይም ማግስት አካባቢ አማኞች በእምነት እንዲጸኑ የተጻፉ መጻሕፍት።
• የዮሐንስ ወንጌል፥ 1ኛ፥ 2ኛ እና 3ኛ ዮሐንስ፦ በ 85-90 ዓ.ም. አካባቢ በሕይወት በነበረው በመጨረሻው ሐዋርያ በቅዱስ ዮሐንስ በኤፌሶን ከተማ የተጻፉ የፍቅርና የእውነት መጻሕፍት።
• የዮሐንስ ራእይ፦ በ 95 ዓ.ም. አካባቢ በንጉሥ ዶሚቲያን የጭካኔ ስደት ወቅት ዮሐንስ በፍጥሞ ደሴት ታስሮ ሳለ የተጻፈው አጠቃላይ የመጽሐፍ ቅዱስ ማጠቃለያ ትንቢታዊ መጽሐፍ።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) የአዲስ ኪዳን 27 መጻሕፍትን ዛሬ በመጽሐፍ ቅዱሳችን ውስጥ ባሉበት ትክክለኛ ምድብ አቀማመጥ ቅደም-ተከተል መሠረት ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው ሙሉ ስማቸውን በጥንቃቄ ዘርዝር።

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።