በብሉይና በአዲስ ኪዳን መካከል የነበረው ዘመን

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ታሪካችን ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ በሚፈጸሙት ነገሮች ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድረው እንዴት ነው?
• ለ) ታሪክን ማጥናት የሚጠቅመው ለምንድን ነው?

ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ የሚፈጸሙት ነገሮች ባለፉት 100 ዓመታት ከተፈጸሙት ድርጊቶች ጋር በጥብቅ የሚተሳሰሩ ናቸው። የምኒልክ፥ የኃይለ ሥላሴ፥ የደርግና የኢሕአዴግ የአገዛዝ ዘመናት ዛሬ በአገሪቱ ውስጥ የሚፈጸሙትን ክስተቶች በእጅጉ ይወስናሉ። የኢትዮጵያ ድንበሮች፥ የመሬት ይዞታ አመለካከቶች፥ የኦርቶዶክስና የእስልምና ሃይማኖት ግንኙነቶችና የመሳሰሉት ታሪካዊ መሠረት ያላቸው ነገሮች ናቸው፤ ስለዚህም ዛሬ የዚያን ታሪክ ፍሬ እንመገባለን።

ይህም ሆኖ ዛሬ የሚከሰቱት ነገሮች ሁሉ የኢትዮጵያ ታሪክ ውጤቶች ብቻ አይደሉም። በሰፊው ዓለም ውስጥ የተፈጸሙት ነገሮችም በኢትዮጵያ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድረዋል። በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አውሮፓውያን አፍሪካን በቅኝ ለመግዛት ያካሄዷቸው ተግባራት፥ ለምሳሌ ጣሊያኖች አንዳንድ የኢትዮጵያ ክፍሎችን መግዛታቸው (ኤርትራን ጨምሮ) በዛሬዎቹ ክስተቶች ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል። በኃይለ ሥላሴና በደርግ ዘመን በሩሲያ (ሶቪየት ኅብረት) እና በአሜሪካ መካከል የነበረው የቀዝቃዛው ጦርነት ትግል ዛሬም በኢትዮጵያ ላይ ተጽዕኖ ማሳደሩን ቀጥሏል። ለምሳሌ የምዕራቡ ዓለም ፈሊጥ የሆነው ፋሽን፥ ቪዲዮና የእንግሊዝኛ ቋንቋ በወጣቶቻችን ስሜትና ባህል ላይ ተጽዕኖ በማሳደር ላይ ይገኛል።

በተመሳሳይ ሁኔታ፥ ከአዲስ ኪዳን ዘመን በፊትም ሆነ በአዲስ ኪዳን ዘመን በእስራኤልና በሌሎች አገሮች ውስጥ ይካሄዱ የነበሩ ፖለቲካዊ እንቅስቃሴዎችን በምንገነዘብበት ጊዜ፥ ስለ አዲስ ኪዳንና ስለ ቤተ ክርስቲያን ዕድገት እጅግ ግልጽ አሳብ ይኖረናል። ክርስቶስ በእስራኤል አገር በተወለደ ጊዜ አገሪቱ በሮማውያን አስተዳደር ሥር ነበረች። ክርስቶስ ከመወለዱ ከ400 ዓመታት በፊት በእስራኤልና በአሕዛቡ ዓለም የተፈጸሙት ክስተቶችም በእስራኤልና በአይሁድ ሕዝብ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድረው ነበር።

ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ 4፡4-5 ላይ እንደገለጸው፦ «ነገር ግን የዘመኑ ፍጻሜ በደረሰ ጊዜ እግዚአብሔር ከሴት የተወለደውን ከሕግም በታች የተወለደውን ልጁን ላከ፤ እንደ ልጆች እንሆን ዘንድ፥ ከሕግ በታች ያሉትን ይዋጅ ዘንድ።» ጳውሎስ ይህን ሲል ክርስቶስ ወደ ምድር መጥቶ እንዲሞትና ቤተ ክርስቲያንን እንዲመሠርት፥ በእግዚአብሔር ዕቅድ ውስጥ ሁሉም ነገር ታሪካዊ ዝግጅት ተደርጎለት እንደነበረ መግለጹ ነበር።

ቤተ ክርስቲያን በጥንቱ ዓለም በፍጥነት ልታድግና በአንድ ትውልድ ዘመን ወንጌል በዚያ ደረጃ ሊስፋፋ የቻለው ለምን ነበር? መልሱን የምናገኘው እግዚአብሔር የዓለምን ታሪክ ቀድሞ ካደራጀበት ሁኔታ ነው። ምንም እንኳ ኢየሱስ ክርስቶስ በአዳምና በሔዋን፥ ወይም በዳዊት ወይም በኢሳይያስ ዘመን ወይም ዛሬ ሊመጣ ቢችልም፥ እነዚህ ሁሉ ዘመናት ከእግዚአብሔር ጥበብ አንጻር ገና ትክክል አልነበሩም። ነገር ግን በእስራኤልና በአሕዛብ አገሮች የነበረው የታሪክ ሁኔታ ሙሉ በሙሉ ምቹ ሲሆን እግዚአብሔር ልጁን ላከው። ይህን ጊዜ ምቹ እንዲሆን ያደረጉት ነገሮች ምን ምን ነበሩ? ይህን ጥያቄ ለመመለስ የእስራኤል ሕዝብ በ586 ዓ.ዓ. በምርኮ ከተወሰደ በኋላ በዓለም ውስጥ የተፈጸሙትን ታላላቅ ክስተቶች መመርመር ይኖርብናል።

የውይይት ጥያቄ፦ ዳንኤል ምዕራፍ 7ን አንብብና ዳንኤል በራእዩ የተመለከታቸውን የተለያዩ እንስሳት ዘርዝር። እነዚህ እንስሳት ያመለከቱት የትኞቹን ታሪካዊ መንግሥታት ነበር?

በባቢሎን ምርኮ ጊዜ እግዚአብሔር ለነቢዩ ዳንኤል በቀጣይ 600 ዓመታት ውስጥ በአይሁዶች ታሪክ ውስጥ ስለሚፈጸሙት ነገሮች በግልጽ ገልጦለት ነበር። በአራት እንስሳት የተመሰሉት አራት የተለያዩ የአሕዛብ መንግሥታት አይሁዶችን በየተራ እንደሚገዙ እግዚአብሔር ለዳንኤል አሳይቶታል፦

• አንበሳው፦ ዳንኤል በወቅቱ የነበረበትን የባቢሎን መንግሥት ያመለክታል።
• ድቡ፦ የሜዶንና የፋርስ (የአኻሻውሬሽ) ጥምር መንግሥት ነበር። ከባቢሎን በኋላ ሜዶንና ፋርስ ሁለተኛው የዓለም ኃያል መንግሥት ለመሆን በቅተዋል።
• ነብሩ፦ በታላቁ እስክንድር የሚመራው የታዋቂው የግሪኮች (የአጽማድ) መንግሥት ነበር።
• አራተኛውና እጅግ የሚያስፈራው እንስሳ፦ በሮም ብረት መንግሥት ተምሳሌት የተገለጠው ኃይል ነበር።

እነዚህ አራት መንግሥታት የአይሁድን ሕዝብ በየተራ ገዝተውት ነበር። ነገር ግን እግዚአብሔር የመሢሑንና የቤተ ክርስቲያንን መንገድ በጥበቡ ለማዘጋጀት ሲል፥ እነዚህን አረማውያን መንግሥታት በሉዓላዊ ኃይሉ ይቆጣጠር ነበር። እነዚህ መንግሥታት እያንዳንዳቸው እግዚአብሔር ለአይሁዶች በነበረው ታሪካዊ ዕቅድ ውስጥ የየራሳቸው ታላቅ ድርሻ ነበራቸው።

የባቢሎን መንግሥት (626 ዓ.ዓ. – 539 ዓ.ዓ.)

የውይይት ጥያቄ፦ 2ኛ ነገሥት ምዕራፍ 25ን አንብብ።

• ሀ) በይሁዳ ላይ ምን እንደተፈጸመ በአጭሩ ግለጽ።
• ለ) የባቢሎን ምርኮ የአይሁዳውያንን ሕይወትና እምነት እንዴት የለወጠው ይመስልሃል?
• ሐ) ከመጽሐፍ ቅዱስ መዝገበ-ቃላት መጨረሻ ላይ ያለውን ካርታ ተመልከትና በጥንቱ የባቢሎን ግዛት ውስጥ የተካተቱትን የዛሬዎቹን ዘመናዊ አገሮች ዘርዝር።

አልፎ አልፎ የአሕዛብ አገሮች ከሚሠነዝሩባት ድንገተኛ ጥቃት ውጭ፥ እስራኤል ለ900 ዓመታት ያህል (ከ1400 እስከ 586 ዓ.ዓ.) ነፃ አገር ነበረች። አይሁዶች «የእግዚአብሔር ፈቃድና የጽዮን መቅደስ ሁልጊዜም ከውጭ አገሮች ጥቃት ይጠብቀናል፤ ድርጊታችንም ሆነ ማንኛውንም ጣዖት ማምለካችን ለእግዚአብሔር አሳሳቢ ጉዳይ አይደለም። እኛ የእግዚአብሔር ልዩ ሕዝብ ስለሆንን፥ ወደ ምርኮ ሊሰድደንና ሊያጠፋን ፈጽሞ አይፈልግም» ብለው በሐሰት ያስቡ ነበር። እግዚአብሔር ነቢያትን ደጋግሞ እየላከ ሕዝቡ በንስሐ ካልተመለሰ እንደሚቀጣ ቢያስጠነቅቅም ሕዝቡ ግን አልሰሟቸውም።

የባቢሎን ንጉሥ ናቡከደነጾር ጦር በድንገት ኢየሩሳሌምን በመክበብ ከ605 እስከ 586 ዓ.ዓ. ድረስ 3 ታላላቅ ወረራዎችን አካሄደባት። በዚህ ጊዜ የይሁዳ አገር ፈጽማ ወደመች። ታላቁ የሰለሞን ቤተ መቅደስ ሙሉ በሙሉ ሲፈርስና የእንስሳት መሥዋዕቱ ሲቆም፥ ለ500 ዓመታት ያህል ያለማቋረጥ ሲካሄድ የነበረው የቤተ መቅደሱ ዘላቂ አምልኮ ተቋረጠ።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ሁልጊዜ በቅድስናና በትሕትና ባይኖሩም እንኳ፥ ክርስቲያኖች የእግዚአብሔር ቤተሰብ አካል በመሆናቸው ብቻ እግዚአብሔር ለፍርድና ለተግሣጽ አሳልፎ እንደማይሰጣቸው አድርገው የሚያስቡት እንዴት ነው?
• ለ) የመጽሐፍ ቅዱስን ጥብቅ ማስጠንቀቂያዎች ችላ እያልን፥ ስማችን ክርስቲያን በመሆኑ ብቻ በምድር ላይ ነገሮች ሁሉ ቀላል እንደሚሆኑልን የምናስበው እንዴት ነው?
• ሐ) እግዚአብሔር በብሉይ ኪዳን ዘመን ሕዝቡ የነበሩትን አይሁድ ወደ ምርኮ በመውሰድ በጽኑ ከቀጣበት ሁኔታ ዛሬ እኛ ወንጌላውያን ምን እንማራለን?

በባቢሎን ምርኮ ዘመን የአይሁድን ሕይወት የለወጡ 5 ታላላቅ ክስተቶች፦

የሰባ ዓመቱ የባቢሎን ምርኮ የአይሁድ ሕዝቦችን ማኅበራዊና መንፈሳዊ ሕይወት ሙሉ በሙሉ የለወጠ መለኮታዊ ሂደት ነበር። ክርስቶስ ወደ ምድር በመጣ ጊዜ የአይሁዶች አኗኗርና የአምልኮ ሁኔታ በዳዊትና በኢሳይያስ ዘመን ከነበረው ፍጹም የተለየ ነበር። በምርኮ ዘመን የተለወጡ 5 ዋና ዋና ነገሮች የሚከተሉት ነበሩ፦

1. የነፃ መንግሥት መጥፋትና የመሢሑ ናፍቆት፦ አይሁዶች «በዳዊት ልጅ» የሚመራ የራሳቸው ነፃ ፖለቲካዊ መንግሥት ሙሉ በሙሉ አጡ። ከ166 እስከ 63 ዓ.ዓ. ከነበሩት ከማካባውያን ጥቂት ዓመታት የነፃነት ዘመን በስተቀር፥ እስከ 1948 ዓ.ም. ባሉት 2500 ዓመታት አይሁዶች ያለማቋረጥ በአሕዛብ አረማውያን አገዛዝ ሥር ነበሩ። በዚህም ምክንያት ዘመኑ እያለፈ በሄደ ቁጥር አይሁዶች «የዳዊት ልጅ የሆነው መሢሑ» መጥቶ ከአሕዛብ ቀንበር ነፃ የሚያወጣበትን ጊዜ በከፍተኛ ደረጃ ይናፍቁ ጀመር።
2. የምኩራብ (Synagogue) አምልኮ መነሳት፦ አይሁዶች በናቡከደነጾር ጥፋት ምክንያት በቤተ መቅደስ በመሠዊያ ላይ እንስሳትን ማቅረብ በማይችሉበት በባቢሎን ምድር፥ እግዚአብሔርን የሚያመልኩበትን ሌላ መንፈሳዊ መንገድ ማግኘት ነበረባቸው። ይህ ሁኔታ ቀስ በቀስ አይሁዶች በየሰፈሩ ምኩራቦችን ገንብተው በዚያም መሥዋዕት ሳይሰዉ የመጽሐፍ ቅዱስን (የኦሪትን) ንባብ፥ የጸሎትና የዳዊት መዝሙር ዝማሬ ሥርዓትን እንዲያደርጉ አስቻላቸው።
3. የአይሁድ በዓለም ዙሪያ መበተን (Diaspora)፦ ቀደም ሲል በትንሿ የእስራኤል ምድር ተወስነው ይኖሩ የነበሩ አይሁዶች፥ በተለያዩ አሕዛብ አገሮች ተበተኑ። በመጀመሪያ የሰሜኑ የእስራኤል ሕዝብ (የአሥሩ ነገድ መንግሥት) በአሦራውያን አማካይነት ሲበተን፥ ቆይቶ ደግሞ በባቢኖላውያን ደቡባዊው የይሁዳ ሕዝብ ተበተነ። በዚህ ሁኔታ አይሁዶች በዓለም ሁሉ ላይ ተሰራጩ። ክርስቶስ በምድር ላይ በነበረበት ዘመን አይሁዶች ከስፔን እስከ ሕንድ በሚደርስ ሰፊው የሮም ግዛት ዋና ዋና ከተሞች ሁሉ ውስጥ ይኖሩ ነበር። ወደ ፍልስጥኤም የመመለስ ዕድል ከተመቻቸ በኋላ እንኳ አብዛኞቹ አይሁዶች በአሕዛብ አገሮች የተመቻቸ የንግድ ኑሯቸውን መምራት ቀጥለው ነበር። በዓለም የተበተኑት እነዚህ አይሁዶች በይሁዳ ምድር እንደነበሩት አይሁዶች ሃይማኖታዊ አመለካከታቸው እጅግ አጥባቂና ጠባብ አልነበረም። የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያትም ወንጌልን በዓለም ሲያስፋፉ አብዛኛውን ጊዜ ምስክርነታቸውን የሚጀምሩት ክርስቶስ መሲሕ መሆኑን ሰምተው ለመቀበል ዝግጁ በሆኑት በእነዚህ በተበተኑት አይሁዶች ምኩራብ ነበር (ሐዋ. 13፡14-43)።
4. ለእግዚአብሔር ቃል መሰጠትና የጸሐፍት መነሳት፦ አይሁዶች ከምርኮ በኋላ ከጣዖት አምልኮ ሙሉ በሙሉ በመፈወስ፥ የእግዚአብሔርን ቃል ማክበርና በጥንቃቄ መታዘዝን ተማሩ። እንደ ካህኑ ዕዝራ የእግዚአብሔርን ቃል በጥንቃቄ የሚያጠኑና የሚገለብጡ ሰዎች አስገዳጅ ሆኑ። ይህም ጸሐፍት (Scribes) ተብለው የሚጠሩና የእግዚአብሔርን ቃል ሕግ በሚገባ ያጠኑ የነበሩ አይሁዳውያን ምሁራን እንዲገኙ አደረገ። ሕዝቡም ቀደም ሲል በታሪኩ ያልነበረውን የእግዚአብሔርን ቃል በትጋት የማጥናት ተግባር ያከናውን ጀመር። ከሁሉም በላይ ሕዝቡ በአሕዛብ አገሮች በጣዖታት ተከብበው እያሉ እንኳ ድጋሚ ጣዖታትን ከማምለክ ፍጹም ተቆጠቡ። ይሁን እንጂ የአይሁድ ሃይማኖት ምሁራን ለእግዚአብሔር ቃል ከነበራቸው ከልክ ያለፈ ቅንዓት የተነሳ፥ ሕጉ እንዳይጣስ መከላከያ የሚሆኑ በርካታ የሰዎች ትውፊት ሕግጋትን ማውጣት ጀመሩ። እነዚህ የተጨመሩ የሰዎች ሕግጋት በክርስቶስ ዘመን ከመጽሐፍ ቅዱስ በላይ ወሳኝና ሸክም ሆነው መገኘታቸው እጅግ አሳዛኝ ነበር።
5. የቋንቋ መለወጥ (ከዕብራይስጥ ወደ አረማይስጥ)፦ እስከ ምርኮ ዘመን ድረስ አይሁዶች ዕለታዊ መነጋገሪያቸው የዕብራይስጥ ቋንቋ ነበር። በአንጻሩ የሶርያና የአካባቢው ዓለም አቀፍ ቋንቋ የነበረውን አረማይስጥ (Aramaic) ይናገሩ የነበሩት የተማሩ የቤተ መንግሥትና የንግድ ሰዎች ብቻ ነበሩ። አይሁዶች በመካከለኛው ምሥራቅ በምርኮ ሲበተኑ ግን የአረማይስጥን ቋንቋ ለመማር ተገደዱ። በመቶዎች የሚቆጠሩ ዓመታት እያለፉ ሲሄዱ አይሁዶች አረማይስጥን እየለመዱ የዕብራይስጥን ቋንቋ እየረሱ ሄዱ። በክርስቶስ ዘመን የዕብራይስጥን ቋንቋ በጥንቱ መልክ የሚናገሩ አይሁዶች እጅግ ጥቂት ምሁራን ሲሆኑ፥ አረማይስጥ ግን የሕዝቡ ዋነኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ሆነ።

የፋርስ መንግሥት (539 ዓ.ዓ. – 331 ዓ.ዓ.)

የውይይት ጥያቄ፦ ዳንኤል ምዕራፍ 8ን አንብብ።

• ሀ) ዳንኤል በራእይ ያያቸው ሁለቱ እንስሳት (አውራ በግና አውራ ፍየል) ምንና ምን ነበሩ?
• ለ) ኢሳይያስ 45፡1-13ን አንብብ። እግዚአብሔር ሕዝቡን ከምርኮ ነፃ ያወጣል ያለው ማንን ነው? እግዚአብሔር እርሱን በግል የማያመልከውን አረማዊውን ንጉሥ ቂሮስን ለዚህ ታላቅ የማዳን ተልእኮ የመረጠው ለምንድን ነው?
• ሐ) መጽሐፍ ቅዱሳዊ ካርታ ተመልከትና የፋርስንና የሜዶንን ግዛት ታላቅ ስፋት አሳይ። ዛሬ በጥንቱ የሜዶንና ፋርስ ግዛት ውስጥ የሚገኙትን ዘመናዊ አገሮች ዘርዝር።

የሜዶንና የፋርስ መንግሥታት ኃይልን ከማግኘታቸው ከ200 ዓመታት በፊት፥ እግዚአብሔር ቂሮስ (Cyrus) የተባለ ንጉሥ እንደሚያስነሣ ለነቢዩ ኢሳይያስ በስሙ ጠቅሶ ገልጦለት ነበር (ኢሳ. 44፡28)። ምንም እንኳ ቂሮስ እውነተኛውን አምላክ በግል ባያውቅም፥ እግዚአብሔር ግን ለአይሁድ ሕዝብ ሲል እርሱን ወደ መሪነት በማምጣት ባቢሎንን እንዲያሸንፍና ምርኮኞቹ ወደ አገራቸው ተመልሰው መቅደሱንና የኢየሩሳሌምን ቅጥር እንዲገነቡ ፈቀደ። ይህ ታላቅ ግዛት ጥምር የሜዶንና የፋርስ መንግሥት ነበር። የባቢሎን መንግሥት በሥልጣን ላይ የቆየው ለ70 ዓመታት ብቻ ሲሆን፥ የፋርስ መንግሥት ግን ለ200 ዓመታት ቆይቷል። ይህም የፋርስ መንግሥት በአይሁዶች ማኅበራዊ ሕይወትና ባህል ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ለማሳደር አስችሎታል።

ፋርሳዊው ቂሮስ ሜዶንን ከፋርስ ጋር በማዋሃድ አነስተኛ የነበረችውን አገር በ550 ዓ.ዓ. ኃያል የዓለም አገር አደረጋት። ቂሮስ በ546 ዓ.ዓ. ታላቁን የሊዲያን መንግሥት ሲያሸንፍ፥ በ539 ዓ.ዓ. ደግሞ ባቢሎንን ወግቶ በማሸነፍ የፋርስ ግዛት አካል አደረጋት። ስለሆነም በአጭር ጊዜ ውስጥ ቂሮስ የፋርስን መንግሥት በምሥራቅ ከፋርስ ባሕረ ሰላጤ ጀምሮ ወደ ምዕራብ ቱርክና ወደ ደቡብ ግብጽ ድረስ ለማስፋፋት ቻለ። ይህም የፋርስን መንግሥት በዘመኑ ከነበሩት ግዛቶች ሁሉ ታላቅ አድርጎታል።

የአይሁድ ታሪክ ትውፊት እንደሚለው፥ ቂሮስ ድል አድርጎ ወደ ባቢሎን በገባ ጊዜ የአይሁድ መሪዎች የእርሱ መምጣትና ስሙም እንኳ ሳይቀሩ ከ200 ዓመታት በፊት በነቢዩ ኢሳይያስ መጽሐፍ መተንበዩን በክብር አሳዩት። ቂሮስ ለአይሁዶች ልዩ አዋጅ እንዲያወጣና ወደ አገራቸው እንዲመልሳቸው እግዚአብሔር ልቡን ያነሳሳበት አንዱ ታሪካዊ ምክንያት ይህ ነበር።

የቂሮስ አገዛዝ ስልት ሰዎችን በግፍ ካፈናቀሉት ከባቢሎናውያንና ከአሦራውያን ፍጹም የተለየና የለዘበ ነበር። ሰዎችን አስገድዶ ወደ ሌላ ምድር ከመስደድ ይልቅ፥ በአገራቸው በሰላም እየኖሩ ለፋርስ መንግሥት ታማኝ እንዲሆኑና ግብር እንዲከፍሉ ያበረታታ ነበር። በመሆኑም ቂሮስ በሕዝቦች ዘንድ ተወዳጅነት ያተረፉለትን ሁለት ታላላቅ ተግባራት አከናውኗል፦

• የየአገሮቹን ሃይማኖት ማክበር፦ ወደ ባቢሎን ከተማ በገባ ጊዜ ማርዱክ የተባለው የከተማይቱ ጣዖት ሥልጣንን እንደሰጠውና የባቢሎን ንጉሥ ችላ ያለውን የማርዱክን አምልኮ ለመመለስ እንደመጣ በመናገር የፖለቲካ ብልሃት አሳየ። ለአይሁዶችም ይህንኑ መንፈስ አሳየ፤ የሰማይ አምላክ እግዚአብሔር የዓለምን መንግሥታት ሁሉ እንደሰጠው በመግለጽ፥ አይሁዶች ወደ ይሁዳ አገራቸው ተመልሰው ለናቡከደነጾር የፈረሰውን የቤተ መቅደስ አምልኮ እንዲሠሩና እንዲያድሱ ፈቀደላቸው (ዕዝራ 1፡1-4)።
• ምርኮኞችን ወደየአገራቸው መመለስ፦ ቂሮስ አይሁዶችና ሌሎችም በባቢሎን በግዞት የነበሩ ሕዝቦች ወደየቅድመ-አያቶቻቸው ምድር እንዲሄዱ ፈቀደ። ይህም አይሁዶች መጀመሪያ በዘሩባቤል (538 ዓ.ዓ.)፥ በኋላም በካህኑ ዕዝራ (458 ዓ.ዓ.) እና በነህምያ (445 ዓ.ዓ.) መሪነት ወደ ኢየሩሳሌም በደረጃ እንዲመለሱ አደረገ።

በመጀመሪያው ዙር በዘሩባቤል አማካይነት 50,000 የሚሆኑ አይሁዶች ብቻ ነበሩ ወደ ኢየሩሳሌም የተመለሱት። ይህ የሚያሳየው አብዛኞቹ አይሁዶች በባቢሎን ምድር የተደላደለ የንግድ ሕይወት ይመሩ ስለነበር፥ ኋላቀርና በኢኮኖሚም ወደ ወደመችው የኢየሩሳሌም ምድር ለመመለስ ፈቃደኞች እንዳልነበሩ ነው። ይህ ሁኔታ ዛሬ በምዕራቡ ዓለም (ለምሳሌ በአሜሪካ) የሚኖሩ የብዙ አገሮች ስደተኞች ወደ ገጠሪቱና ወደ ደከመችው አገራቸው ተመልሰው ለመኖር ከማይፈልጉበት ምድራዊ ምቾት ጋር ይመሳሰላል። ይህ የዓለም ፍቅርና ምቾት አብዛኞቹ አይሁዶች እግዚአብሔር ለአብርሃምና ለዘሮቹ ተስፋ ወደ ገባላቸው የተቀደሰች ምድር እንዳይመለሱ ከለከላቸው።

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) ይህ የዓለም ምቾትና የምድር በረከቶች ፍቅር ዛሬም አማኞች ክርስቲያኖች እግዚአብሔር በሕይወታቸው የሚፈልገውን ታላቅ መለኮታዊ ጥሪ እንዳያደርጉ የሚከለክላቸው እንዴት ነው?
• ለ) ከዚህ የምድራዊ ምቾትና የመንፈሳዊ ጥሪ ውጊያ ጋር በአማኝ ሕይወትህ የታገልኸው እንዴት ነው?

የሳምራውያን መነሳትና የቤተ መቅደሱ ግንባታ ውጊያ

አነስተኛው የአይሁድ ቅሬታ ወደ ይሁዳ ምድር ሲመለስ፥ ቀዳሚ ተግባራቸው የይሖዋ ቤተ መቅደስ ዳግም ግንባታ ነበር። ብዙም ሳይቆይ ግን ከባድ የፖለቲካ ተቃውሞ ተነሣባቸው። በአሦራውያን አስተዳደር ዘመን በነበረችው በሰሜኑ የእስራኤል ክፍል (ሰማርያ) ከአሦር ንጉሥ የመጡ አሕዛብና የቀሩት እስራኤላውያን ተጋብተው በመውለዳቸው ምክንያት ከፊል አይሁዳዊና ከፊል አሕዛብ የሆኑ ሕዝቦች ተፈጥረው ነበር። እነዚህ ሰዎች በአዲስ ኪዳን ዘመን ሳምራውያን (Samaritans) ተብለው ተጠርተዋል።

ሳምራውያን አይሁዶች መቅደሱን መልሰው ለመገንባት መነሳታቸውን ሲያዩ፥ መጥተው በሥራው አብረው መሳተፍና መተባበር እንደሚፈልጉ አስታወቁ። ነገር ግን በዘሩባቤል የሚመሩት እነዚህ የተመለሱት አይሁዶች፥ ሳምራውያኑ በቁጥር በልጠው እንዳይቆጣጠሯቸውና ንጹሑ የእግዚአብሔር አምልኮ ከአሕዛብ ልምምድ ጋር ተቀላቅሎ እንዳይረክስ በመስጋት የሥራ ትብብሩን ሙሉ በሙሉ ውድቅ አደረጉት (ዕዝራ 4፡1-3)። ይህም በኢየሩሳሌም አይሁዶችና በሰማርያ ሳምራውያን መካከል ለዘመናት የዘለቀውን የመራራ ጥላቻና የግጭት እሳት አቀጣጠለው።

የውይይት ጥያቄ፦ ዮሐንስ 4፡9 አንብብ። በዚህ የወንጌል ክፍል አይሁዶችና ሳምራውያን የነበራቸው ለዘመናት የዘለቀ የከረረ ጥላቻ በተግባር የተገለጠው እንዴት ነው?

አይሁዶች ትብብራቸውን አልቀበልም በማለታቸው፥ በአካባቢው የፖለቲካ ሥልጣን የነበራቸው ሳምራውያን ለፋርስ ነገሥታት የሐሰት ክስ በመጻፍ የቤተ መቅደሱን ሥራ ለብዙ ዓመታት እንዲስተጓጎልና እንዲቆም አደረጉ።

በፋርስ መንበረ-ሥልጣን ላይ ንጉሥ ዳርዮስ (Darius I) ወደ ሥልጣን ከመጣ በኋላ ግን ነገሮች ተለወጡ። ይህ ንጉሥ ግዛቱን ይበልጥ ለመቆጣጠር ሲል ከደቡብ ሜሶፖታሚያ እስከ ግብጽ ድረስ ያለውንና «ከወንዝ ማዶ» ተብሎ የሚጠራውን ሰፊ ግዛት በንዑስ መኳንንት ከፋፈለው። ዳርዮስ በፋርስ ላይ በተደጋጋሚ የሚያምጸውን የግብጽን ግዛት በቅርብ ለመቆጣጠርና በዚያ አካባቢ ታማኝ ኃይል ለማግኘት ሲል፥ የኢየሩሳሌምን ዳግም መገንባት የሚደግፍ የቂሮስን ጥንታዊ ሰነድ አስፈልጎ አገኘ። በዚህም መሠረት በነቢያቱ በሐጌና በዘካርያስ መነቃቃት አማካይነት በ520 ዓ.ዓ. አይሁዶች የቤተ መቅደሱን ግንባታ በኃይል ቀጠሉ፤ ሥራውም በ515 ዓ.ዓ. ተጠናቆ ተመረቀ (ዕዝራ 6፡13-15)።

ከብዙ ዓመታት በኋላ ታላቁ ሄሮድስ ይህንኑ ሁለተኛ ቤተ መቅደስ እጅግ አሻሽሎ በመገንባት በጥንቱ ዓለም ውስጥ ከነበሩት ሕንጻዎች ሁሉ እጅግ አስደናቂና ውብ ይዘት እንዲኖረው አደረገው። ጌታ ክርስቶስና ቅዱሳን ሐዋርያት በጥንቃቄ ያመልኩና ያስተምሩ የነበረው በዚሁ በሄሮድስ ቤተ መቅደስ ውስጥ ነበር። አይሁዶችም በዚህ ሕንጻ እጅግ ይኩራሩ ነበር። ክርስቶስ ግን መቅደሱ ፈጽሞ እንደሚፈርስና ድንጋይም በድንጋይ ላይ ሳይፈርስ እንደማይቀር በትንቢት ተናገረ (ማቴ. 24：2)። አይሁዶች በሮም ግዛት ላይ ካመፁ በኋላ በ70 ዓ.ም. የሮም ጄኔራል ቲቶ ሠራዊት ይህንን ሁለተኛ ቤተ መቅደስ ሙሉ በሙሉ አቃጥሎ ደመሰሰው። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ አይሁዶች በሙሴ ሥርዓት መሠረት ደማዊ መሥዋዕት የሚያቀርቡበት መቅደስ በምድር ላይ የላቸውም።

የከተማይቱ ቅጥር መገንባትና የዕዝራ መንፈሳዊ ተሐድሶ

በንጉሥ አርጤክስስ (Artaxerxes I) ዘመን (465-423 ዓ.ዓ.) በኢየሩሳሌም የነበሩ አይሁዶች በከተማይቱ ዙሪያ ያለውን የፈረሰውን ቅጥር እንደገና ለመገንባት ፈለጉ። በጥንት ዘመን ቅጥር የሌላት ከተማ ፍጹም ክብር የሌላትና ለጠላት ጥቃት በቀላሉ የተጋለጠች ዝቅተኛ መንደር ትቆጠር ነበር። ሳምራውያን አይሁዶች የኢየሩሳሌምን ቅጥሮች እየገነቡ መሆናቸውን ሲገነዘቡ፥ «ካደጉና ከጠነከሩ በኋላ ዓመፅ ያስነሳሉ፥ ግብርም አይከፍሉም» የሚል የፖለቲካ ክስ ለፋርስ መንግሥት ላኩ። ንጉሡም ግብጽ ስላመጸችበት አይሁዶችም አብረው ያምጹብኛል በሚል ስጋት ግንባታውን በኃይል አስቆመው። ሳምራውያንም መጥተው የተሠራውን ቅጥር አፈረሱት (ዕዝራ ምዕ. 4)።

ነገር ግን እግዚአብሔር ታሪክን የሚቆጣጠር አምላክ በመሆኑ፥ በ445 ዓ.ዓ. የንጉሡ ታማኝ ጠጅ አሳላፊ የነበረውን ነህምያን (Nehemiah) በጸጋ አስነሳው። ንጉሥ አርጤክስስ ለነህምያ ልዩ የፖለቲካ ሥልጣን (አገረ-ገዥነት) በመስጠት የኢየሩሳሌምን ቅጥር መልሶ እንዲገነባ ፈቀደለት። እግዚአብሔር በነህምያ የተጠቀመው የከተማይቱን ቅጥር በ 52 ቀናት ውስጥ ለመሥራት ብቻ ሳይሆን፥ ከካህኑ ከዕዝራ ጋር በመሆን በሕዝቡ መካከል ታላቅ መንፈሳዊ መነቃቃትንና ተሐድሶን ለማምጣት ጭምር ነበር (ነህ. ምዕ. 8)።

ካህኑ ዕዝራ በአይሁድ ታሪክ ውስጥ በአዲስ ኪዳን መነሳት ላይ እጅግ ታላቅና ደማቅ ተጽዕኖ ያሳደረ መለኮታዊ ሰው ለመሆን በቅቷል። በእርሱ አገልግሎት ምክንያት 5 ታላላቅ መንፈሳዊ ለውጦች ተገኝተዋል፦

• ፩. የሙሴ ሕግ የሕይወት መመሪያ መሆኑ፦ ዕዝራ ሕዝቡ ለሙሴ ሕግ (ለኦሪት) በጥንቃቄ እንዲታዘዙ አስተምሯል። በዕዝራ ዘመን የሙሴ ሕግ በፍልስጥኤም የሚኖሩ አይሁዶች የሚተዳደሩበት ዋና ሕገ-መንግሥት ሆነ። ከአሕዛብ ባህል ጋር እንዳይቀላቀሉ ከአሕዛብ መለየት እጅግ አስፈላጊ መሆኑን አበክሮ በማስተማር ከአሕዛብ ጋር መጋባትን ፍጹም ከለከለ (ዕዝራ ምዕ. 10)።
• ፪. የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት መደራጀት (Canon)፦ ከጥንት ጀምሮ የነበረው የአይሁድ ትውፊት ማረጋገጫ እንደሚያመለክተው፥ ዛሬ የምናውቃቸውን የብሉይ ኪዳን ቅዱሳት መጻሕፍት ሰብስቦ በአንድ መዋቅር እንዲደራጁ (Canonization) ያደረገው ታላቁ ጸሐፊ ዕዝራ ነው።
• ፫. የኢየሩሳሌም ሃይማኖታዊ ክብር መመለስ፦ በዕዝራ ሥራ ምክንያት ኢየሩሳሌም ተራ የፖለቲካ ከተማ መሆኗ ቀርቶ፥ የመላው ዓለም አይሁድ የሚያዩዋት ቅድስት ሃይማኖታዊ መዲና ለመሆን በቅታለች። በካህናት መሪነት አይሁዶች የውስጥ ጉዳያቸውን በነፃነት የመምራት መብት አገኙ።
• ፬. የጸሐፍት (Scribes) ማኅበር መመሥረት፦ ዕዝራ ለአዲስ ኪዳኑ የሕግ መምህራን (ጸሐፍት) ግንባር ቀደም መሥራችና አባት ነበር። በዕዝራ ዘመን አብዛኞቹ አይሁዶች የዕብራይስጥ ቋንቋ ረስተው በአረማይስጥ ቋንቋ ብቻ ይግባቡ ስለነበር፥ የብሉይ ኪዳንን መጻሕፍት ማንበብና መረዳት አይችሉም ነበር (ነህምያ 8፡1-8)። ስለሆነም ጸሐፍት የሚባሉ ሃይማኖታዊ ምሁራን ለሕዝቡ ሕጉን ከአረማይስጥ ጋር እያዛመዱ ይተረጉሙና ያብራሩላቸው ነበር። ከዘመናት በኋላ ግን እነዚህ ጸሐፍት ሕጉ እንዳይጣስ በሚል «የአባቶች ወግ» የሚባሉ በሺዎች የሚቆጠሩ ትናንሽ ትእዛዛትን በሕጉ ላይ ጨመሩ። እነዚህ የሰዎች ሕግጋት «ሚሽና» (Mishna) በተባለ መጽሐፍ ተሰበሰቡ፤ በኋላም የሃይማኖት መሪዎቹ ማብራሪያ ተጨምሮበት «ታልሙድ» (Talmud) ተባለ።
• ፭. የታላቁ ምኩራብና የሸንጎ (Sanhedrin) መሠረት መጣል፦ ዕዝራ የአይሁድን ሃይማኖታዊ ሕይወት የሚቆጣጠሩ 120 ቁልፍ መንፈሳውያን መሪዎች የሚገኙበትን ታላቁን ምኩራብ (The Great Synagogue) እንደመሠረተ ይታመናል። ከጊዜ በኋላ ይህ ጉባኤ ተለውጦ በአዲስ ኪዳን ዘመን የአይሁድ ከፍተኛ የፍርድ ሸንጎ «ሳንሄድሪን» (Sanhedrin) ለመሆን በቅቷል። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የተመረመረውና የሞት ፍርድ በሐሰት የተበየነበት በዚህ ሸንጎ ፊት ነበር (ማቴ. 26፡59)።

የውይይት ጥያቄ፦ ማቴዎስ 2፡4፤ 5፡20፤ 16፡21፤ 23፡25 እና 26፡59 አንብብ። የሕግ መምህራን (ጸሐፍት) እና የሳንሄድሪን ሸንጎ በአዲስ ኪዳን ምን ያህል ሥልጣን እንደነበራቸውና ከክርስቶስ ጋር ምን ዓይነት የከረረ የግጭት ግንኙነት እንደነበራቸው በ ጥቅሶቹ መሠረት ግለጽ።

ዕዝራና የመጨረሻው የብሉይ ኪዳን ነቢይ የሆነው ሚልክያስ ካረፉ በኋላ፥ እስራኤል «የ400 የዝምታ ዓመታት» (Silent Years) ወደሚባለው የታሪክ ዘመን ገባች። በእነዚህ አራት መቶ ዓመታት እግዚአብሔር ምንም ዓይነት አዲስ መለኮታዊ ቃል በነቢይ ሳይሰጥ በዝምታ ተቀመጠ። ብሉይ ኪዳን የሚጠናቀቀው «ታላቁና የሚያስፈራው የእግዚአብሔር ቀን ሳይመጣ ነቢዩ ኤልያስን እልክላችኋለሁ» በሚል ትንቢት ነበር (ሚልክ. 4：5)። ከዚህ በኋላ እግዚአብሔር ድምፁን ያሰማው ለአዲስ ኪዳን መንገድ አዘጋጅ ይሆን ዘንድ መጥምቁ ዮሐንስን በምድረ-በዳ በኤልያስ መንፈስና ኃይል ባስነሳው ጊዜ ነበር (ማቴ. 3፡1-3)።

በፋርስ ዘመን የታዩና ለአዲስ ኪዳን መነሻ የሆኑ 3 ታላላቅ ዕድገቶች

1. የገሪዛም ተራራ ተቀናቃኝ መቅደስ መገንባት፦ በአይሁዶችና በሳምራውያን መካከል ያለው ሃይማኖታዊ መከፋፈል በፋርስ ዘመን ጽኑ መዋቅር ያዘ። ነህምያ በነበረበት ዘመን መጨረሻ ላይ ምናሴ የተባለ አንድ የአይሁድ ካህን የሳምራውያን መሪ የነበረው የሰንበላጥን ልጅ አግብቶ ነበር። ሳምራዊት ሚስቱን ለመፍታት ፈቃደኛ ስላልሆነ ከኢየሩሳሌም መቅደስ ተባረረ (ነህ. 13፡28)። ሰንበላጥም ለራት የሚሆን በገሪዛም ተራራ ላይ ከኢየሩሳሌሙ መቅደስ ጋር የሚመሳሰል ተቀናቃኝ ቤተ መቅደስ ገነባለት፤ ምናሴም የዚያ መቅደስ ሊቀ-ካህናት ሆነ። ሳምራውያንም ከነቢያት መጻሕፍት ይልቅ የሙሴን 5 መጻሕፍት (Pentateuch) ብቻ እንቀበላለን አሉ። ይህ ታሪካዊ ኑፋቄ በአዲስ ኪዳን አይሁዶች ሳምራውያንን ለማውገዝ የተጠቀሙበት ትልቅ ሃይማኖታዊ ምክንያት ነበር። የውይይት ጥያቄ፦ ዮሐንስ 4፡19-24 አንብብ።
   • ሀ) ይህ ተቀናቃኝ የገሪዛም ተራራ የአምልኮ ስፍራና ሥርዓት በሳምራዊቷ ሴትና በኢየሱስ ታሪክ ውስጥ የታየው እንዴት ነው?
   • ለ) ጌታ ክርስቶስ እውነተኛው ድኅንነት ከማን ወገን እንደሆነና ዛሬ በአዲስ ኪዳን እውነተኛ አምልኮ በቦታ ሳይወሰን ምን ዓይነት መሆን እንዳለበት የገለጠው እንዴት ነው?
2. የሊቀ-ካህናቱ የፖለቲካ ሥልጣን መግዘፍ፦ የፋርስ መንግሥት ለይሁዳ ሃይማኖታዊ ገዢዎች ሰፊ ነፃነት በመስጠቱ ምክንያት፥ ሊቀ-ካህናቱ የአይሁድን መንፈሳዊ ሕይወት ብቻ ሳይሆን ፖለቲካውንም ጭምር የሚመራ ከፍተኛ መሪ ሆነ። ይህ ታሪካዊ ተጽዕኖ ቀጥሎ በአዲስ ኪዳን ዘመን ሊቀ-ካህናቱ ቀያፋና ሐና የአይሁድን ሕዝብ በፖለቲካ ጭምር እስከ መምራት የደረሱበትን ታላቅ ሥልጣን ወለደ (ማቴ. 26፡57)።
3. ፀረ-አሕዛብ አመለካከትና ብሔራዊ ኩራት ማደግ፦ እግዚአብሔር እስራኤልን የጠራው ለአሕዛብ ብርሃን እንዲሆኑና መለኮታዊውን ምስክርነት እንዲያካፍሉ ነበር (ኢሳ. 42፡6)። ነገር ግን አይሁዶች ከአሕዛብ ጣዖት አምልኮ ራሳቸውን ለመጠበቅ ከማሰባቸው የተነሳ፥ አሕዛብን ሁሉ እንደ ውሻ መናቅና መጥላት ጀመሩ። «እግዚአብሔር አሕዛብን የፈጠረው ለገሃነም ማቀጣጠያ ብቻ ነው» የሚል እጅግ አደገኛ ጽንፈኛ አመለካከት በፈሪሳውያን ዘንድ አደገ። ለዚህ ነው በአዲስ ኪዳን ወንጌል ወደ አሕዛብ እንዳይሄድ አይሁዶች ቅዱሳን ሐዋርያትን በከፍተኛ ቁጣ ያሳድዱ የነበረው (ሐዋ. 22፡21-22)።

የውይይት ጥያቄ፦ ዛሬ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ብቻ በመወሰን፥ ከማያምኑ (ከጠፉት) ሰዎች ጋር ምንም ዓይነት የወንጌል ግንኙነትና ፍቅር ሳያደርጉ ቀርተው፥ ክርስቶስ ውድ ሕይወቱን የሞተላቸውን ወገኖች በልባቸው ሊንቁና ሊጠሉ የሚችሉባቸውን አደገኛ ሁኔታዎች በተግባራዊ ምሳሌዎች አብራራ።

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ዕድገት ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።