የማቴዎስ ወንጌል ጸሐፊ

ለአዲስ ኪዳን መጻሕፍት መጀመሪያ የተሰጠው ይፋዊ ስያሜ «የማቴዎስ ወንጌል» የሚል ነው። ይህ ታላቅ ስያሜ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ስለሚገኘው ስለ መጀመሪያው መጽሐፍ ሁለት ዐበይት መንፈሳዊ ቁም ነገሮችን በግልጽ ያስጨብጠናል፦

• ፩. መጽሐፉ ወንጌል መሆኑ፦ በሌላ አነጋገር ይህ መጽሐፍ ለሁሉም የሰው ዘር በኃይል ሊነገርና ሊበሰር የሚገባው መለኮታዊ መልካም የምሥራች ነው። ቅዱሱ እግዚአብሔር በልጁ በኢየሱስ ክርስቶስ በኩል ፍጹም ሰው ሆኖ ወደ ምድር በመምጣት፥ በመስቀል ላይ በደሙ በመሞትና ከሙታን በመነሳት፥ የጠፉት ሰዎች ሁሉ የዘላለም ሕይወትን በነጻ ጸጋ ስለሚያገኙበት ብቸኛ መንገድ የሚናገር ታላቅ የምሥራች ነው።
• ፪. ጸሐፊው ሐዋርያው ማቴዎስ መሆኑ፦ ይህ ርዕስ ማቴዎስ ራሱ የመጽሐፉ እውነተኛ ጸሐፊ መሆኑን በጥንቃቄ ያሳያል።

የዘመናችን ነቃፊ ምሁራን ለመጽሐፉ የተሰጠውን ይህንን ስያሜ «ማቴዎስ በገዛ እጁ ይጻፈው ወይም አይጻፈው እርግጠኞች አይደለንም፤ ስያሜው በኋላ የተጨመረ ነው» እያሉ ለመጠራጠር ይሞክራሉ። ነገር ግን «የማቴዎስ ወንጌል» የሚለው የክብር መጠሪያ፥ የመጀመሪያው ወንጌል ተጽፎ ከተጠናቀቀ በኋላ በአጭር ጊዜ ውስጥ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን እንደተጨመረ የሚያመለክቱ ጽኑ ታሪካዊ ማስረጃዎች አሉ። ለምሳሌ በ 125 ዓ.ም. ተባዝቶ ይገኝ የነበረው እጅግ ጥንታዊው የማቴዎስ ወንጌል የብራና ቅጂ «የማቴዎስ ወንጌል» የሚል መጠሪያ በይፋ ነበረው። ይህም የመጀመሪያው ወንጌል የክርስቶስ ቀጥተኛ ሐዋርያ በሆነው በማቴዎስ እጅ እንደተጻፈ የሚያመለክተውን የመጀመሪያዎቹን ቅዱሳን አማኞች አመለካከትና ታሪካዊ ሐቅ በጽኑ ያጠናክረዋል።

ከቅርብ ዘመናት ወዲህ አንዳንድ የዓለማውያን ምሁራን መጽሐፉ በማቴዎስ መጻፉን መጠራጠር በመጀመር፥ «መጽሐፉ የዓይን ምስክር በነበረ ሰው የተጻፈ አይመስልም፤ ከሐዋርያት ሞት በኋላ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የተከሰቱትን ድርጅታዊ ሁኔታዎች ይጨምራል» እያሉ በሐሰት ያስረዳሉ። ነገር ግን ይህ መጽሐፍ የጥንቷ ቅድስት ቤተ ክርስቲያን ከመጀመሪያው ጀምሮ በጽኑ እንደምታምነውና ታሪኩም እንደሚያረጋግጠው፥ የክርስቶስ እውነተኛ ሐዋርያ በነበረው በማቴዎስ (በሌዊ) እጅ እንደተጻፈ የሚያመለክቱ እጅግ ጠንካራና የማይናወጡ የውስጥና የውጭ መረጃዎች አሉ።

የቀራጩ ሌዊ (ማቴዎስ) ማኅበራዊ ሕይወት

ማቴዎስ በሰውኛ ደካማ አስተሳሰብና በዓለም ሚዛን ቢታይ፥ ሐዋርያ መሆኑ ቀርቶ በአዲስ ኪዳን ውስጥ እጅግ ጠቃሚና መሠረታዊ ከሆኑት መጻሕፍት መካከል የመጀመሪያውን ታላቅ ወንጌል ለመጻፍ ፈጽሞ ብቁ የሆነ ሰው አይመስልም ነበር። ነገር ግን ብዙውን ጊዜ ሉዓላዊው እግዚአብሔር በጸጋው የሚሠራው፥ እኛ ሰዎች በሥጋዊ አእምሯችን በምናስበውና በምንጠብቀው ጠባብ መንገድ አይደለም። ለዚህ ነው አስደናቂው መንፈስ ቅዱስ ቀራጩን ማቴዎስን መርጦ የመጀመሪያው ወንጌል ከበር ጸሐፊ እንዲሆን ያደረገው።

ቀድሞ «ሌዊ» ይባል የነበረው ማቴዎስ በዘሩ ንጹሕ አይሁዳዊ ነበረ (ማር. 2፡14)። ነገር ግን በምድራዊ ኑሮውና በሃይማኖታዊ ሕይወቱ በሕዝቡ ዘንድ የተከበረ አጥባቂ አይሁዳዊ አልነበረም። ማቴዎስ በሮም አገዛዝ ሥር በነበረችው በገሊላ አውራጃ በቅፍርናሆም ከተማ አጠገብ፥ ዓለም አቀፍ የንግድ መስመሮችንና ጎዳናዎችን አቋርጠው በሚያልፉ ነጋዴዎች ላይ የመንግሥትን የጉምሩክ ቀረጥና ግብር የሚሰበስብ ቀራጭ ነበረ።

ማቴዎስ ይህንን ትልቅ የገንዘብ ጥቅም ያለበትን የሥራ መደብ ለማግኘት፥ የአሕዛብን መሪዎችና የሮማውያንን የፖለቲካ ባለሥልጣናት በቅርብ መወዳጀትና ማገልገል ነበረበት። ብዙውን ጊዜ ይህንን የቀራጭነት ሥራ ማግኘት የሚቻለው ለአሕዛብ መኳንንት ወይም ለሮም ሹማምንት እጅግ ከፍተኛ የገንዘብ ጉቦ በመስጠት ብቻ ነበር።

ምንም እንኳን አይሁዶች ቀራጮችን እንደ አገር ከሃዲና እንደ ኃጢአተኞች አጥብቀው ቢጠሏቸውም፥ ማቴዎስ ግን ምድራዊ ገንዘብንና ሀብትን አብዝቶ በመውደዱ ምክንያት፥ የሮም ባለሥልጣናት ለዚህ የጥቅም ሥራ እንዲመርጡት ሲል የገዛ ይሁዳዊ ክብሩን አዋርዶ የአባቶቹን ጥብቅ የአይሁድ ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ሙሉ በሙሉ ለመተው በልቡ ወስኖ ነበር። ስለሆነም ከአሕዛብ ጋር የነበረውን ስግብግብ ወዳጅነት የሚጠሉ አይሁዳውያን ወገኖቹ ሁልጊዜ በምኩራብ ፊት ሲያዩት ይተፉበት፥ ያላግጡበትና እንደ ረከሰ ሰው አጥብቀው ይንቁት ነበር።

በጥንቱ ታሪክ አብዛኞቹ ቀራጮች የሮም መንግሥት ከደነገገው በላይ ከተጓዥ ነጋዴዎች ላይ በግፍ ተጨማሪ ገንዘብ ለመቀማት በስግብግብነት ይሮጡ ነበር። ለምሳሌ ሮማውያን ከአንድ ተጓዥ ነጋዴ ላይ 100 ብር ቀረጥ እንዲቀበሉ ቢያዟቸው፥ ቀራጮቹ ነጋዴው መቶውን ብር በፍጥነት ከመክፈል ነፃ የሚሆንበትን የውሸት መንገድ ለማመቻቸት ጉቦ ይቀበሉ ነበር፤ ወይም ደግሞ በተንኮል ተጨማሪ 20 ብር በላዩ ላይ በመጠየቅ፥ በጠቅላላው 120 ብር እያስገደዱ ያስከፍሉት ነበር። የሮም ባለሥልጣናት የጠየቁትን ዋናውን 100 ብር ከቀራጩ እጅ በትክክል ከተቀበሉ፥ ያ ቀራጭ ከተራው ነጋዴ ላይ በግፍ ምን ያህል ተጨማሪ ገንዘብ እንደሰበሰበና እንደበዘበዘ ምንም ዓይነት ግድ አይሰጣቸውም ነበር።

፩. የውይይት ጥያቄ፦ ዛሬ በአገራችን በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ዘንድ ብዙ ሰው በምግባራቸውና በሥራቸው ምክንያት አጥብቆ የሚጠላቸውና የሚያገላቸው ሰዎች ምን ዓይነት ምድራዊ ሕይወት ያላቸው ወገኖች ናቸው? ዛሬ ያሉ የወнጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ምእመናንና መሪዎች፥ እንደዚህ ዓይነት መጥፎ ታሪክ የነበራቸውን ሰዎች ለቤተ ክርስቲያን መሪነት ወይም ለአገልግሎት መድረክ በፍጥነት ማጨት ፈጽሞ የማይፈልጉበትና የማይመርጡበት መሠረታዊ ምክንያት ምንድን ነው? (ለምሳሌ፦ በአሁኑ ዘመን በከተማ ያለች አንዲት የታወቀች ሴተኛ አዳሪ ወደ ወንጌላውያን ቤተ ክርስቲያን መጥታ በክርስቶስ መስቀል ጸጋ አምና መንፈሳዊ ሕይወት ለመጀመር ብትፈልግ፥ በውስጥ ያሉ የዳኑ ምእመናን መጀመሪያ የሚኖራቸው እውነተኛ ስሜትና ምላሽ ምን ይሆናል? በክርስቶስ ካመነች በኋላስ በጉባኤ መካከል ከእርሷ ጋር በቅንነት የሚዛመዱትና የሚቀበሏት እንዴት ነው? ከእርሷ ጋር በቤታቸው እውነተኛ መንፈሳዊ ጓደኛ ለመሆን ከልባቸው ይፈቅዳሉ?)

የማቴዎስ አስደናቂ ጥሪና ዋጋ ያስከፈለው መለኮታዊ ምርጫ

አንድ ቀን የሰላሙ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ማቴዎስ በተቀመጠበት በቀረጥ መቀበያ ስፍራ አጠገብ እያለፈ ሳለ፥ ቆም ብሎ በሉዓላዊ ሥልጣኑ እርሱን እንዲከተለው በግልጽ ጠየቀው (ማቴ. 9፡9)። ከዚያ የታሪክ ቅጽበት በፊት ማቴዎስ ራሱ ፈልጎ የክርስቶስ ደቀ-መዝሙር ለመሆን እንደሞከረ የሚያመላክት ምንም ዓይነት ቀዳሚ የታሪክ መረጃ የለም። ነገር ግን ማቴዎስ በቅፍርናሆም ከተማ ውስጥ ይኖር እንደነበረ ሰውነቱ፥ የኢየሱስን ታላቅ መለኮታዊ ማንነትና ተአምራት አስቀድሞ ሳይሰማና ሳያውቅ ፈጽሞ አልቀረም፤ ምክንያቱም ክርስቶስ በቅፍርናሆም ከተማ በስፋት ከማስተማሩና ከማገልገሉ በላይ፥ ሰማያዊ ትምህርቱና ድንቅ ተአምራቱ የብዙዎችን ልብ አናውጦ ነበር።

ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ወደ ማቴዎስ በቀጥታ በመቅረብ በተመለከተው ጊዜ፥ በማቴዎስ ልብ ውስጥ በገንዘብ ሊሞላ ያልቻለውን ታላቅ መንፈሳዊ ባዶነት፥ በምድራዊ ሀብት ውስጥ ሆኖም ሕይወቱን ከእውነተኛው አምላክ ጋር ለማስተካከልና በገዛ ወገኖቹ ዘንድ በየዕለቱ ከመናቅና ከመገለል ለመዳን በውስጡ በጥልቀት ይናፍቅ እንደነበር መለኮታዊ ዓይኑ ተመልክቶ ነበር።

ክርስቶስ «ተከተለኝ» ብሎ በሥልጣን በጠራው ጊዜ፥ ማቴዎስ በሕይወቱ እጅግ አስቸጋሪ በሆነ ታላቅ መለኮታዊ ምርጫ ፊት በአንድ ጊዜ ወደቀ፦

• በሥጋዊ አመለካከቱ በቀረጥ መቀበያ ወንበሩ ላይ ጸንቶ በመቀመጥ፥ ለሮም እየገበረ እጅግ ብዙ ምድራዊ ገንዘብ በስግብግብነት መሰብሰቡንና በምድር ሕይወቱ ፍጹም ተደላድሎ መኖሩን ይመርጥ ይሆን?
• ወይስ ምድራዊ ሥራውን፥ ሀብቱን፥ የነበረውን ዋስትናና ወንበሩን ሙሉ በሙሉ ትቶ፥ የነገን ምድራዊ ነገር ሳያውቅ የጌታን የቅድስና መንገድ በታማኝነት ይከተል ይሆን?

፪. የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) አንተ በዚያ የታሪክ ቅጽበት በቅፍርናሆም ምድር በቀራጩ በማቴዎስ ስፍራና ወንበር ላይ ተቀምጠህ ቢሆን ኖሮ፥ ከጌታ ከኢየሱስ ከቀረበልህ ከዚህ ጥሪ ፊት የልብህ መሠረታዊ ምርጫና ምላሽ ምን ይሆን ነበር?
• ለ) አንተ በግል ሕይወትህ እውነተኛ ወንጌላዊ ክርስቲያን በሆንህበትና የድነትን ጸጋ በተቀበልህበት መጀመሪያ ዕለት፥ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ከዓለም ባህልና ከኃጢአት ኑሮ ለይቶ ያስመረጠህና እንድትተወው ያደረገህ ታላቅ መለኮታዊ ዋጋ ምን ነበር?

ሁሉን ትቶ መከተል እና የቀድሞ ባልደረቦችን መጥራት

ቀራጩ ማቴዎስ የክርስቶስ እውነተኛ ደቀ-መዝሙር ለመሆን በቆረጠ ጊዜ፥ የነበረውን ትልቅ ምድራዊ ሀብትና ወንበሩን ሁሉ በአንድ ጊዜ በትሕትና ተወ። ማቴዎስ ከዘመናት በኋላ በገዛ እጁ ወንጌሉን በጻፈበት ወቅት፥ ክርስቶስን መከተል በምድር ላይ ምን ያህል ታላቅ ሥጋዊ ዋጋና መሥዋዕትነትን እንደሚያስከፍል አማኞችን አጥብቆ ለማስተማር የፈለገው (ማቴ. 16:24)፥ ምናልባትም ራሱ በሕይወቱ ከከፈለው ከዚህ ታላቅ መለኮታዊ ተሞክሮ በመነሳት ሳይሆን አይቀርም። ምክንያቱም ክርስቶስን በታማኝነት መከተል በምድር ላይ ጊዜያዊ ሥጋዊ ድህነት ወይም መከራ ቢኖርበትም እንኳ፥ በሰማይ ግን ሊለካ የማይችል ዘላለማዊ ክብርና እውነተኛ የሕይወት ሰላምን ያስገኛል።

ማቴዎስ ክርስቶስን በመከተሉ የቀድሞውን ጨካኝ የቀራጭነት ተግባሩንና የኃጢአት ኑሮውን ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ያቆመ ብቻ ሳይሆን፥ ይህ መለኮታዊ ጥሪ የእርሱን ጠቅላላ የሕይወት አመለካከትና መድረክ ሙሉ በሙሉ ሊለውጠው ችሏል። ማቴዎስ በልቡ ዳግም ከተለወጠ በኋላ መጀመሪያ ለማድረግ ከፈለጋቸው ታላላቅ መንፈሳዊ ነገሮች መካከል ዋናው፦ የነበሩትን የቀድሞ የኃጢአት ጓደኞቹንና ቀራጮችን በሙሉ ከጌታ ከኢየሱስ ክርስቶስ መለኮታዊ ፍቅር ጋር በአንድነት ማስተዋወቅና እርሱም ከእንግዲህ ወዲህ የክርስቶስ ፍጹም ተከታይ መሆኑን በዓለም ፊት በይፋ ማወጅ ነበር። ለዚህም ታላቅ የወንጌል ዓላማ ይረዳው ዘንድ በገዛ ቤቱ ትልቅ የእራት ግብዣ በማዘጋጀት፥ የነበሩትን የሥራ ባልደረቦቹንና ቀራጮችን በሙሉ ወደ ኢየሱስ ክርስቶስ ፊት ይዞ መጣ (ሉቃስ 5፡29)።

ከዚህ ታላቅ ጥሪ ጥቂት ጊዜ በኋላ፥ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ማቴዎስን ለቤተ ክርስቲያን መሠረት ከሆኑት ከአሥራ ሁለቱ ቁልፍ ደቀ-መዛሙርት መካከል አንዱ አድርጎ በሉዓላዊ ጸጋው መረጠው (ማቴ. 10፡1-4)። እነዚህ አሥራ ሁለቱ ደቀ-መዛሙርት በኋላ ላይ በመንፈስ ቅዱስ ኃይል የዓለም አቀፏ ቤተ ክርስቲያን ዋና መሪዎችና የዓለም አቀፍ ወንጌል ዓምዶች ለመሆን በቅተዋል።

ክርስቶስ እነዚህን መሪዎች «ሐዋርያት» (Apostles – ፍጹም ሥልጣን ያላቸው መልእክተኞች) ብሎ በመሰየም፥ በሰፊው ዓለም ውስጥ የእርሱ ሰማያዊ አምባሳደሮችና ሕጋዊ እንደራሴዎች አድርጎ በሥልጣን ሾማቸው። ማቴዎስ ከሦስት ዓመታት በላይ የክርስቶስን መለኮታዊ ትምህርት በቅርብ እየተማረና ድንቅ ተአምራቱን በዓይኑ እያየ በታማኝነት ተከትሎታል። ከሁሉ በላይ ደግሞ ከሙታን በታላቅ ክብር የተነሣውን ሕያውን ጌታ በዓይኑ የመመልከት ታላቅ ዕድል ያገኘ ሲሆን፥ ክርስቶስ ወደ ሰማይ ከመድረሱ በፊት ለተቀረው የዓለም ሕዝብ ሁሉ የወንጌልን የምሥራች በኃይል እንዲያዳርሱ የሰጣቸውን ታላቅ የሚሲዮናዊነት ትእዛዝ በጆሮው ሰምቷል (ማቴ. 28፡19-20፤ ሐዋ. 1፡8)።

የቅዱስ ማቴዎስ ታሪካዊ አገልግሎት ፍጻሜ

ሐዋርያው ማቴዎስ ከኢየሩሳሌም የመጀመሪያው ምዕራፍ ማጠቃለያ (ከሐዋርያት ምርጫ) በኋላ፥ በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ የታሪክ ዘገባ ውስጥ በስሙ በቀጥታ ድጋሚ አልተጠቀሰም። ይሁን እንጂ ማቴዎስ ወንጌል መጀመሪያ በተነሳበት ወቅት በኢየሩሳሌምና በይሁዳ አውራጃዎች ላይ ታላቁን ምስክርነት በማድረስ አገልግሎታቸውን በጥንቃቄ ባተኮሩት በቀዳሚዎቹ የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ጉባኤ መካከል ዋነኛው መሠረት እንደነበረ ታሪክ ያረጋግጣል።

የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታሪካዊ ትውፊት ስለ ሐዋርያው ማቴዎስ የመጨረሻ አገልግሎትና ስደት የሚሰጠን መረጃ እንደሚከተለው ነው፦ ቅዱስ ማቴዎስ በኢየሩሳሌም ከተማ ምእመናንን እየመራ ለ 15 ዓመታት ያህል በታማኝነት ካገለገለ በኋላ፥ መንፈስ ቅዱስ ባሳየው አቅጣጫ መሠረት ወደ ውጭ አገሮች ወንጌልን በኃይል ለመስበክ ተነሳ። እርሱም በታሪክ በፋርስ (በአሁኗ ኢራን)፥ በአርሜንያ እንዲሁም በታሪካዊቷ የኢትዮጵያ ምድር ገስግሶ የክርስቶስን የድነት ወንጌል በታላቅ ተአምራት እንደሰበከ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ይመሰክራል። በመጨረሻም ማቴዎስ ለሰበከው ለክርስቶስ ወንጌል እውነትና ለጌታው ታማኝ በመሆን፥ አንገቱን ለሰይፍ ሰጥቶ በከበረ ሰማዕትነት (Martyrdom) ሕይወቱን የሰጠ ታላቅ የእግዚአብሔር አምባሳደር ነው።

ለሮም ማዕከላዊ መንግሥት የነጋዴዎችን ዝርዝር ታሪኮችና የሂሳብ ቀመሮችን በጥንቃቄ የመመዝገብ የቀድሞ የቀራጭነት ሙያና የጽሕፈት ችሎታ የነበረው ማቴዎስ፥ ከጌታ ከኢየሱስ ጋር በምድር አብሮ በነበረበት የ 3 ዓመታት የፍቅር ጉዞ ወቅትም፥ የጌታን ድንቅ ስብከቶችና ተአምራት በየብራናው ላይ አስቀድሞ በጥንቃቄ መመዝገብ ሳይጀምር አልቀረም ተብሎ ይገመታል። ከዘመናት በኋላ ወንጌሉን በጻፈበት ወቅትም የተጠቀመው እነዚህኑ ቀድሞ የያዛቸውን ታማኝ ታሪካዊ ማስታወሻዎች ነበር።

የቀራጩ ለይቶ ማወቅ፦ በአራቱ ወንጌላት ታሪክ ውስጥ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለቅፍርናሆም ቤተ መቅደስ ግብር የሚሆን ዲናር (ቀረጥ) ከተያዘው ዓሣ አፍ ውስጥ በተአምር አውጥቶ የከፈለበትን ያንን ታላቅ ታሪካዊ ክስተት፥ ከሌሎቹ ጸሐፍት ሁሉ ለይቶ ቀራጩ ማቴዎስ ብቻ በወንጌሉ ውስጥ ለይቶ በዝርዝር መጥቀሱ (ማቴ. 17፡24-27)፤ መጽሐፉ በእውነትም በቀድሞው ቀራጭ በማቴዎስ እጅ ለመጻፉ ታላቅ የውስጥ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማረጋገጫ ምስክር ነው።

፫. የውይይት ጥያቄ፦ የቀራጩ የማቴዎስ (የሌዊ) ሕይወትና አስደናቂ የመለኮት ጥሪ ታሪክ፥ ዛሬ እኛ አማኞች በሰዎች ውጫዊ መጥፎ ታሪክና ኃጢአት ላይ ብቻ አስቀድመን በሥጋ በመፍረድ፥ «እነዚህ ሰዎችማ ፈጽሞ ክርስቲያን ሊሆኑ አይችሉም፤ እግዚአብሔርም እነርሱን ለክብሩ ሊጠቀምባቸው አይችልም» እያሉ ራሳችንን ከማታለልና ሰዎችን ዝቅ አድርጎ ከመመልከት የከበረውን የእግዚአብሔርን የጸጋ አሠራር የሚያስተምረንና ልባችንን የሚገሥጸው እንዴት ነው?

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።