ማቴዎስ ወንጌሉን የጻፈበት ጊዜና ቦታ

ብዙዎቹ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት በትክክል መቼና የት እንደተጻፉ በእርግጠኝነት ለማወቅ በታሪክ አስቸጋሪ ነው። በመሆኑም የስነ-ጽሑፍ ምሁራን በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ውስጥ የተጠቀሱትን ታሪካዊ ክስተቶችና የዓለም ነገሥታት አገዛዝ በጥንቃቄ በማገናዘብ፥ የመጻሕፍቱን የመጻፊያ ዘመን ለመገመት መጽሐፉን በሰፊው ይመረምራሉ።

ይህ የታሪክ አውድ ምርምር ዘዴ፦ በኮሚኒዝም (በደርግ) ጨቋኝ ዘመን የተጻፈ መጽሐፍ ይዘትና መልእክት፥ ምንም ዓይነት የመንግሥት ስደትና ከባድ ችግር በሌለበት የነጻነት ዘመን ከተጻፈ መጽሐፍ ፍጹም የተለየ አሳብና መንፈስ ከሚያስተላልፍበት ታሪካዊ ሁኔታ ጋር ሙሉ በሙሉ ይመሳሰላል።

👥 የውይይት ጥያቄ እና ተግባራዊ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መልስ

፩. የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) በጥንቱ የኮሚኒዝም (የደርግ) ጨቋኝ ዘመን የተጻፉ መንፈሳዊ መጻሕፍትና መዝሙራት፥ ቤተ ክርስቲያን የተለየ ዓይነት ማኅበራዊና መንፈሳዊ ችግሮችን (ዓለማዊነትን፣ የፍቅር መቀዝቀዝን) በምትጋፈጥበት በአሁኑ ዘመን ከተጻፉ መጻሕፍትና ትምህርቶች በይዘታቸውና በሃሳባቸው የሚለዩት በምንድን ነው?
• ለ) ይህ ታሪካዊ ንጽጽር፥ አራቱ የወንጌላት ጸሐፊዎች በመንፈስ ቅዱስ መሪነት ስለ ጌታችን ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት የጻፏቸውን ታሪኮችና ትምህርቶች በዘመኑ አማኞች ለሚቋቋሟቸው ፈተናዎችና ስደቶች ቀጥተኛ መለኮታዊ መፍትሔ በሚሰጥ ልዩ መንገድ መርጠው ለማስፈር የተጠቀሙበትን መለኮታዊ ጥበብ ለመገንዘብ የሚረዳን እንዴት ነው?

በአገራችን በነበረው በኮሚኒዝም (በደርግ) ጨቋኝ የሶሻሊስት አገዛዝ ዘመን የነበሩ ወንጌላውያን አገልጋዮች የጻፏቸው መጻሕፍት፥ ትምህርቶችና የክብር መዝሙራት በዋናነት የሚያተኩሩት፦ በመከራ ውስጥ ስለመጽናት፥ ስለ ሰማዕትነት ክብር፥ ስለ ጌታ ዳግም ምጽአት ተስፋ፥ ራስን ሙሉ በሙሉ ለእግዚአብሔር አሳልፎ ስለመስጠትና በምድራዊ ስደት ፊት እምነትን ስላለ መካድ በሚሉ እጅግ ጽኑና ጥልቀት ባላቸው መንፈሳዊ ጭብጦች ላይ ብቻ ነበር። ምክንያቱም በወቅቱ ቤተ ክርስቲያን በድብቅ በቤት ውስጥ (በከርሰ-ምድር) የምትጸልይና በከባድ የመንግሥት ግርፋትና እስራት ውስጥ ያለች በመሆኗ፥ ሕዝቡን ከመሸሽ የሚጠብቅና የሚያጸና ቃል እጅግ ያስፈልጋት ነበር።

በአንጻሩ ግን አብያተ ክርስቲያናት ምንም ዓይነት የመንግሥት ስደት በሌለበትና ሙሉ ነጻነት አግኝተው በገሃድ በሚያመልኩበት በአሁኑ ዘመን የሚጻፉ መጻሕፍትና ስብከቶች አብዛኛውን ጊዜ የሚያተኩሩት፦ ስለ ምድራዊ ስኬት፥ ስለ በረከት፥ ስለ ማኅበራዊ ኑሮ መሻሻል፥ ስለ አመራርና ስለ ቤተ ክርስቲያን ድርጅታዊ ዕድገት ላይ ነው።

ይህ ታሪካዊ ሐቅ የወንጌላትን አጻጻፍ ምስጢር በሚገባ እንድንረዳ ታላቅ ብርሃን ይሰጠናል፦ አራቱ ወንጌላውያን (ማቴዎስ፥ ማርቆስ፥ ሉቃስ፥ ዮሐንስ) ስለ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት የጻፉት እንዲሁ ታሪኩን በባዶ ለመዘገብ ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም በዘመናቸው የነበሩት አማኞች የሚጋፈጡትን ታላቅ የፖለቲካና የሃይማኖት ውጥረት (የሮምን ከባድ ስደትና የአይሁድን ብሔርተኝነት ቁጣ) በሚገባ ይመለከቱ ነበር።

ስለሆነም እግዚአብሔር አምላክ ያዘጋጃቸውንና በዘመኑ ለሚነሱት ከባድ ችግሮች ፍጹም መለኮታዊ መፍትሔና መጸናኛ የሚሆኑትን የተወሰኑ የኢየሱስን ታሪኮች፣ ተአምራትና ትምህርቶች ብቻ ጸሐፊዎቹ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት መርጠው በወንጌላቸው ውስጥ በጥንቃቄ እንዲያሰፍሩ አደረጋቸው (ዮሐ. 20:30-31)። ለዚህ ነው የማቴዎስ ወንጌል አማኞች በፈተናና በውጥረት ዘመን እምነታቸውን እስከ ፍጻሜው እንዲጠብቁ የሚያበረታቱትን እንደ ማቴዎስ 10፡22 ያሉትን ጽኑ የጌታን ትምህርቶች ለይቶ የዘገበው።

የማቴዎስ ወንጌል የተጻፈበት ዘመንና ስፍራ

ቀደም ሲል በሰፊው እንደተገለጠው ሁሉ፥ ነገረ-መለኮት ምሁራን የመጀመሪያውን የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ (የማቴዎስን ወንጌል) በትክክል ማን እንደጻፈውና መቼ እንደጻፈው በተለያዩ ታሪካዊ መረጃዎች መነሻነት ይከራከራሉ።

አንዳንድ ታዋቂ ምሁራን የማቴዎስ ወንጌል በአጠቃላይ በመጀመሪያ የተጻፈ የአዲስ ኪዳን መጽሐፍ ነው ብለው በጽኑ ይናገራሉ። መጽሐፉ ሙሉ በሙሉ በአይሁድ ሕዝብ እምነትና በብሉይ ኪዳን ትንቢት ፍጻሜዎች ላይ አጥብቆ ስላተኮረ፥ መጽሐፉ የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሩቅ አሕዛብ አገሮች በስፋት ከመስፋፋቷና የኢየሩሳሌም ጉባኤ ከመደረጉ በፊት ሳይጻፍ እንዳልቀረ በምክንያት ያስረዳሉ፤ ስለሆነም መጽሐፉ እጅግ ቀድሞ ከ 50 እስከ 55 ዓ.ም. ባለው የታሪክ ጊዜ ውስጥ እንደተጻፈ ይገምታሉ።

የማቴዎስ ወንጌል የማርቆስን ወንጌል ታሪካዊ መዋቅር ከመረጃ ምንጮቹ አንዱ አድርጎ እንደተጠቀመ የሚያስተምሩት ሌሎች ምሁራን ግን፥ መጽሐፉ ከ 55 እስከ 65 ዓ.ም. ባለው ጊዜ ውስጥ እንደተጻፈ በታሪክ ይናገራሉ። ይሁን እንጂ ሁለቱም ወገኖች የሚስማሙበት ታላቅ ታሪካዊ ሐቅ፦ የማቴዎስ ወንጌል አይሁዶች በ 66 ዓ.ም. በሮም ጨካኝ አገዛዝ ላይ በከፍተኛ ቁጣ ከማመጻቸውና ጦርነት ከመጀመራቸው አስቀድሞ፥ በ 60 ዓ.ም. አካባቢ ተጽፎ የተጠናቀቀ መለኮታዊ መጽሐፍ መሆኑን ነው።

ሐዋርያው ማቴዎስ ይህንን ታላቅ ወንጌል በሚጽፍበት የታሪክ ሰዓት በትክክል በየትኛው ከተማና ምድር ላይ ይኖር እንደነበረ ዛሬ በእርግጠኝነት ለማወቅ የሚያስችል ግልጽ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መረጃ ባይኖርም፥ መጽሐፉ የተጻፈው ግን በመካከለኛው ምሥራቅ አገሮች ውስጥ መሆኑ ምንም ጥርጥር የለውም።

ይህ መጽሐፍ ከሌሎቹ ሦስቱ ወንጌላት ሁሉ ይበልጥ እጅግ የላቀና የጠነከረ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የአይሁዳዊነት ጠረንና ይዘት ስላለው፦

• አብዛኞቹ ጥንታውያን የቤተ ክርስቲያን አባቶች መጽሐፉ በቀጥታ በቅድስቲቱ ከተማ በኢየሩሳሌም ውስጥ ለአይሁድ አማኞች እንደተጻፈ በጽኑ ያስባሉ።
• ሌሎች በርካታ የታሪክ ምሁራን ግን መጽሐፉ የተጻፈው አይሁድና አሕዛብ በስፋት በአንድነት ይኖሩባትና ለአሕዛብ ወንጌል መዳረስ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታላቅ ማዕከል በነበረችው በሶሪያዊቷ በአንጾኪያ ከተማ ውስጥ ሳይሆን አይቀርም ብለው በታሪክ ይናገራሉ (ሐዋ. 11:26)።

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።