የሮሜ ምዕራፍ 16 ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትንታኔ

ሐዋርያው ጳውሎስ የሮሜ መልእክት በክርስቲያናዊ ሥነ-መለኮት ውስጥ እጅግ የላቀ ስፍራ የሚሰጠው፣ ጥልቅ እና ሰፊ የትምህርት ማዕቀፍ ያለው መጽሐፍ በመሆኑ የክርስትና እምነት መሰረታዊ የድነት ትምህርት በስፋት የተብራራበት ድንቅ ስራ ነው ። የዚህ ድንቅ መልእክት ማጠቃለያ የሆነው ምዕራፍ 16፣ ብዙውን ጊዜ እንደ ተራ የሰላምታ ዝርዝር ተደርጎ ሊታለፍ ቢችልም፣ በጥልቀት ሲመረመር ግን ስለ ጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ማኅበራዊ አወቃቀር፣ ስለ ሴቶች የአመራር ሚና፣ ስለ ክርስቲያናዊ አንድነት እና ስለ ሥነ-መለኮታዊ ንቃት ወደር የሌለው ታሪካዊ መረጃ የሚሰጥ እጅግ ወሳኝ ምዕራፍ ሆኖ ይገኛል ። ይህ ሪፖርት የምዕራፉን ታሪካዊ አውድ፣ ጽሑፋዊ እና ስነ-ጽሑፋዊ ምልከታ፣ የቃላት እና የጽንሰ-ሃሳብ ሥነ-መለኮታዊ ትርጓሜ፣ እንዲሁም ለዘመናችን ቤተ ክርስቲያን እና ማኅበረሰብ የሚሰጠውን ተግባራዊ ትግበራ በተቀነባበረ እና ጥልቅ በሆነ ትንታኔ ያብራራል።

የፖለቲካው እና የማኅበራዊው ዘመን ዳራ

የሮሜ መልእክት የተጻፈበትን ታሪካዊ አውድ በትክክል ለመረዳት በወቅቱ የነበረውን የሮም ኢምፓየር የፖለቲካ ሁኔታ እና ቤተ-መንግሥታዊ ሽኩቻ መመልከት ግድ ይላል። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን መልእክት ሲጽፍ የሮም ንጉሠ ነገሥት ኔሮ ነበር። ታሪካዊ መረጃዎች እንደሚያመለክቱት ኔሮ በ53 ዓ.ም ገና በ15 ዓመቱ የእንጀራ እኅቱን ክላውዲያ ኦክታቪያን በማግባት ወደ ፖለቲካው መድረክ ብቅ አለ ። ከአንድ ዓመት በኋላም በ16 ዓመቱ አጎቱ (አንዳንዶች አባቱ ይሉታል) የነበረው ንጉሠ ነገሥት ክላውዲየስ በእናቱ በአግሪፒና (Agrippina the Younger) መርዛማ እንጉዳይ ተሰጥቶት ሲገደል፣ ኔሮ በሮም ግዛት ላይ ሙሉ ሥልጣኑን ተቆጣጠረ ። ይህ በየካቲት 55 ዓ.ም አካባቢ ኔሮ የ18 ዓመት ወጣት እያለ የተከሰተው የፖለቲካ መናወጥ፣ በመላው የሮም ግዛት ለሚኖሩ ማኅበረሰቦች በተለይም ለጥንታውያን ክርስቲያኖች ከፍተኛ የማኅበራዊ እና የኢኮኖሚ ጫና ፈጥሮባቸው ነበር ። ከዚህ ቀደም ክላውዲየስ አይሁዶችን ከሮም እንዲባረሩ አድርጎ የነበረ ቢሆንም፣ ከእርሱ ሞት በኋላ የነበረው አንጻራዊ የፖለቲካ ክፍተት አይሁዳውያን ክርስቲያኖች (እንደ አቂላ እና ጵርስቅላ የመሳሰሉት) ወደ ሮም እንዲመለሱ መንገድ ከፍቶላቸው ሊሆን እንደሚችል ይገመታል ።

የስነ-ጽሑፍ ክርክር፡ መልእክቱ ወደ ሮም ወይስ ወደ ኤፌሶን?

በአዲስ ኪዳን ምሁራን፣ በተለይም በስነ-ጽሑፍ እና በታሪክ ተመራማሪዎች ዘንድ በሮሜ ምዕራፍ 16 ዙሪያ ከሚነሱት አበይት የክርክር ነጥቦች መካከል፣ የዚህ ምዕራፍ የመጀመሪያ መዳረሻ የት ነበር የሚለው ይገኝበታል ። ይህ የስነ-ጽሑፍ ክርክር በዋናነት በሁለት ጎራዎች የሚከፈል ሲሆን፣ ይኸውም የኤፌሶን መላምት (The Ephesus Hypothesis) እና የሮም መላምት (The Rome Hypothesis) በመባል ይታወቃሉ።

የኤፌሶን መላምት አራማጆች (እንደ ሄልሙት ኮስተር እና ቲ. ደብሊው. ማንሰን የመሳሰሉት) ምዕራፍ 16 በመጀመሪያ ወደ ሮም ለተላከው ደብዳቤ አካል ሳይሆን፣ ጳውሎስ ለኤፌሶን ቤተ ክርስቲያን የላከው የተለየ ማስታወሻ ወይም የመሸኛ ደብዳቤ ነው ብለው በጽኑ ይከራከራሉ ። ለዚህም የሚያቀርቡት ዋነኛ ማስረጃ በምዕራፉ ውስጥ የተጠቀሰው የስም ዝርዝር ብዛት ነው። ጳውሎስ መልእክቱን በሚጽፍበት ጊዜ ሮምን ገና አልጎበኘም ነበር፤ ነገር ግን በምዕራፍ 16 ውስጥ ከሁለት ደርዘን በላይ የሚሆኑ ሰዎችን በስማቸው ጠቅሶ ሰላምታ ያቀርባል። ጳውሎስ በጭራሽ ሄዶባት በማያውቃት ከተማ ውስጥ ይህን ያህል ብዙ ሰዎችን በግል ሊያውቅ አይችልም የሚለው መከራከሪያ፣ እነዚህ ሰዎች እሱ ለረጅም ጊዜ ካገለገለባት ከኤፌሶን ጋር የተቆራኙ መሆን አለባቸው ወደሚል መደምደሚያ ያመራል ። በተጨማሪም የጵርስቅላ እና አቂላ መገኛ ለዚህ መላምት ትልቅ ግብዓት ነው። እነዚህ ጥንዶች በቆሮንቶስ የጳውሎስ ረዳቶች ከነበሩ በኋላ ጳውሎስ አገልግሎቱን ሲጀምር አብረውት ወደ ኤፌሶን ሄደው ነበር ። ጳውሎስ ኤፌሶንን ለቆ በወጣ በጥቂት ወራት ውስጥ እነዚህ ሰዎች ወዲያውኑ አቋርጠው ወደ ሮም ተመልሰዋል ብሎ ማመን አዳጋች ነው በማለት ኮስተር ይሞግታሉ ።

ከዚህም ባሻገር የሥነ-ጥንት ተመራማሪዎች ያገኙት ግኝት የኤፌሶንን መላምት ይበልጥ ያጠናክረዋል። በሮሜ 16፡23 ላይ “የከተማው በጅሮንድ ኤራስተስ” ሰላምታ ያቀርባል ። በኤፌሶን ከተማ በተደረገ ቁፋሮ፣ ኤራስተስ የከተማው በጅሮንድ (Treasurer) እንደነበር የሚገልጽ በድንጋይ ላይ የተቀረጸ ጽሑፍ (Erastus’s Pavement) መገኘቱ፣ ይህ ምዕራፍ የተጻፈው በኤፌሶን ለሚገኙ ክርስቲያኖች ለመሆኑ ጠንካራ አካላዊ እና ታሪካዊ ማስረጃ ሆኖ ቀርቧል ። የታሪክ ምሁሩ ቲ. ደብሊው. ማንሰንም ይህንን ሃሳብ በመደገፍ፣ ጳውሎስ ሮሜ 1-15ን ከጻፈ በኋላ፣ ምዕራፍ 16ን እንደ የተለየ ማስታወሻ ወደ ኤፌሶን አያይዞት ልኮታል ይላሉ ።

በአንጻሩ የሮም መላምት አራማጆች (እንደ ሲ. ኬ. ባሬት ያሉት) ምዕራፉ ቀድሞውንም የተጻፈው ለሮም ቤተ ክርስቲያን ነው በማለት ይሞግታሉ ። የእነርሱ መከራከሪያ የሚያተኩረው በማኅበራዊ ሥነ-ልቦና እና በግዛቲቱ ስነ-ሕዝባዊ ተንቀሳቃሽነት ላይ ነው። ጳውሎስ ወደማያውቀው እና ሄዶበት ወደማያውቀው ቤተ ክርስቲያን ሲጽፍ፣ በዚያ ከሚገኙት አማኞች ጋር ጠንካራ ድልድይ ለመፍጠር ሲል የሚያውቃቸውን ሰዎች ሁሉ ስም መዘርዘሩ እና ግንኙነት መፍጠሩ (Establishing Rapport) እጅግ ተፈጥሯዊ የዲፕሎማሲ አካሄድ ነው ። እንዲሁም በጥንቱ የሮም ግዛት ሰዎች ለንግድ እና ለሥራ በስፋት ይንቀሳቀሱ ስለነበር፣ እስከ 500 የሚደርሱ የአንድ ቤተሰብ አባላት ከእስያ ወደ ኢጣሊያ የተሰደዱበት ታሪካዊ መረጃ መኖሩን ባሬት ዋቢ ያደርጋሉ ። በመሆኑም የጳውሎስ ወዳጆች ወደ ሮም መፍለሳቸው ሊገርመን አይገባም ይላሉ።

የጥንታዊ የእጅ ጽሑፎች (Manuscripts) ማስረጃዎችም በዚህ ክርክር ውስጥ የጎላ ሚና አላቸው። ይህንን በተመለከተ ከተለያዩ ጥንታዊ ሰነዶች የተገኙትን መረጃዎች በሚከተለው ሰንጠረዥ ማጠቃለል ይቻላል።

የሰነድ/የእጅ ጽሑፍ ዓይነት	የታሪካዊ ማስረጃው ይዘት እና ተጽዕኖ	የሚደግፈው መላምት
ፓፒረስ P46 (Papyrus P46)	ሮሜ ምዕራፍ 15ን እንደጨረሰ ወዲያውኑ የሮሜ 16፡25-27 የምስጋና ጸሎት አስገብቶ መልእክቱን ይደመድማል። ምዕራፍ 16 አብዛኛው የለም ።	የኤፌሶን መላምት
የማርሲዮን ስብስብ (Marcion)	ምዕራፍ 15 እና 16ን ከመልእክቱ ላይ ሙሉ በሙሉ አስወጥቶታል ። ይህ የጽሑፉን ተለዋዋጭነት ያሳያል።	የኤፌሶን መላምት
የሙራቶሪያን ቀኖና (Muratorian)	ምዕራፍ 15ን ይጠቅሳል ነገር ግን ምዕራፍ 16ን አይጠቅስም ።	የኤፌሶን መላምት
የአንዳንድ ግሪክ የእጅ ጽሑፎች	በመጀመሪያው ቁጥር (ሮሜ 1፡7) ላይ “በሮም ላላችሁ” የሚለውን ሐረግ ይዘለላሉ ።	የኤፌሶን መላምት
የቀደምት አባቶች ጽሑፎች	በኢሬኒየስ (Irenaeus)፣ ተርቱሊያን (Tertullian) እና ሲፕሪያን (Cyprian) ጽሑፎች ውስጥ ከሮሜ 15 እና 16 ምንም ዓይነት ጥቅስ አይገኝም ።	የኤፌሶን መላምት
ሙሉ የግሪክ የእጅ ጽሑፎች	በአሁኑ ጊዜ ያሉ ሙሉ የግሪክ የእጅ ጽሑፎች በሙሉ ምዕራፍ 15ን እና 16ን ሳያጎድሉ ይዘዋል ።	የሮም መላምት

የእጅ ጽሑፎቹ መዛባት የሚያመለክተው መልእክቱ በተለያዩ አብያተ ክርስቲያናት ሲዘዋወር የተለያየ ርዝመት እንደነበረው እና ምዕራፍ 16 ለተወሰነ ማኅበረሰብ (ምናልባትም ለኤፌሶን) የተላከ ልዩ አባሪ ሊሆን እንደሚችል ነው ። ይሁን እንጂ የሮም መላምት አሁንም ድረስ በበርካታ ወግ አጥባቂ የሥነ-መለኮት ምሁራን ዘንድ ተቀባይነት ያለው አቋም ሆኖ ቀጥሏል።

በሮሜ 16 ውስጥ የሴቶች መሪነት ሥነ-መለኮታዊ ትንታኔ

የሮሜ ምዕራፍ 16 አንዱ እና እጅግ አስደናቂው ገጽታ፣ የሐዋርያው ጳውሎስ ለሴቶች የሰጠው ከፍተኛ ሥፍራ እና ዕውቅና ነው። በምዕራፉ ውስጥ ከተዘረዘሩት 29 ስሞች መካከል 10ሩ የሴቶች ናቸው ። ይህ ታሪካዊ እውነታ፣ ጥንታዊቷ ቤተ ክርስቲያን የሴቶችን አመራር አትቀበልም ነበር ተብሎ ለዘመናት ሲታሰብ የነበረውን የተዛባ ታሪካዊ ትርክት ሙሉ በሙሉ የሚፈታተን ነው ። ጳውሎስ እነዚህን ሴቶች ሲገልጽ የተጠቀመባቸው ቃላት፣ ማዕረጎች እና ኃላፊነቶች ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ እና ማኅበራዊ ትርጉም ያዘሉ ናቸው።

ፌቤን፡ የክንክራኦስ ዲያቆን እና ደጋፊ (Phoebe: Diakonos and Prostatis)

ጳውሎስ በሮሜ 16፡1-2 ላይ ፌቤንን አደራ በማለት መልእክቱን ይከፍታል፦ “በክንክራኦስ ቤተ ክርስቲያን አገልጋይ የሆነችውን እኅታችንን ፌቤንን ዐደራ እላችኋለሁ” ። በዚህ አጭር መግቢያ ውስጥ ጳውሎስ ለፌቤን ሁለት ታላላቅ እና ክብደት ያላቸውን ማዕረጎች ሰጥቷታል፤ እነዚህም “ዲያቆን” (Diakonos) እና “ደጋፊ/አስተዳዳሪ” (Prostatis) ናቸው ።

የመጀመሪያው ቃል “ዲያኮኖስ” (Diakonos) ሲሆን፣ ጳውሎስ ይህንን ቃል ለራሱም ሆነ ለክርስቶስ ኢየሱስ አገልጋይነት የሚጠቀምበት ይፋዊ ቃል ነው ። በጣም የሚያስደንቀው የቋንቋ አጠቃቀም ደግሞ፣ ጳውሎስ ለፌቤን የተጠቀመው የቃሉን የወንድ ጾታ ቅርጽ (masculine form) መሆኑ ነው ። ይህ የሚያሳየው ፌቤን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንዲሁ ተራ አገልጋይ ሳትሆን፣ ዕውቅና የተሰጠው ይፋዊ የአመራር፣ የስብከት ወይም የዲቁና ሥልጣን እንደነበራት ነው ። አንዳንዶች ይህንን ቃል “አገልጋይ” በሚለው አጠቃላይ ትርጉም ብቻ ሊወስዱት ቢሞክሩም፣ እርሷ ግን የክንክራኦስ ቤተ ክርስቲያን መሪ እንደነበረች መረጃዎች ያመለክታሉ ።

ሁለተኛው ቃል “ፕሮስታቲስ” (Prostatis) ሲሆን፣ በቁጥር 2 ላይ “ለብዙዎች ለኔም ጭምር ደጋፊ ሆናለችና” በሚል ተተርጉሟል ። ይህ የግሪክ ቃል በጥንታዊቷ አቴንስ እጅግ ከፍተኛ ማኅበራዊ እና ሕጋዊ ክብደት የነበረው ቃል ነው። ዜግነት ለሌላቸው መጻተኞች (metics) የሕግ፣ የኢኮኖሚ እና የማኅበራዊ ከለላ የሚሰጡ ኃያላን ጠባቂዎች፣ ደጋፊዎች ወይም ፕሬዝዳንቶች የሚጠሩበት ማዕረግ ነበር ። ፌቤን ሐዋርያው ጳውሎስን ጨምሮ ለብዙዎች የገንዘብ እና የከለላ ድጋፍ የምታደርግ ሀብታም የንግድ ሴት (Businesswoman) የነበረች ሲሆን፣ ይህን የሮሜን መልእክት ራሷ ተሸክማ የወሰደችው እና ለሮም ቤተ ክርስቲያን ድምጿን ከፍ አድርጋ ያነበበችው እርሷ እንደሆነች የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ተመራማሪዎች በሰፊው ይስማማሉ ።

ጵርስቅላ (Priscilla/Prisca) እና የእኩልነት አመራር

በቁጥር 3 ላይ ጳውሎስ ጵርስቅላን እና አቂላን “በክርስቶስ ኢየሱስ አብረውኝ የሚሠሩ” በማለት ሰላምታ ያቀርብላቸዋል ። የጵርስቅላ ታሪክ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ስለነበረው የሴቶች እና የወንዶች እኩልነት (Egalitarian dynamics) ታላቅ ማሳያ ነው። በሮማውያን ባህል በማንኛውም ማኅበራዊ መስተጋብር የወንድ ስም መቅደም ሲገባው፣ ጳውሎስ ግን የጵርስቅላን ስም ከባሏ ከአቂላ አስቀድሞ መጥራቱ ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ አንድምታ አለው ። በሐዋርያት ሥራ 18፡18 እና በ2 ጢሞቴዎስ 4፡19 ላይም ተመሳሳይ የስም አቀማመጥ ይስተዋላል ። ይህ የሚያሳየው ጵርስቅላ በአገልግሎት፣ በማስተማር፣ እና በቤቷ ላለችው ቤተ ክርስቲያን (Ekklesia) እረኛ (Pastor) በመሆን ከባሏ እኩል አልፎ ተርፎም የላቀ የአመራር ሚና እንደነበራት ነው ። በተለይም በሐዋርያት ሥራ 18፡26 ላይ አጵሎስ የተባለውን አንደበተ ርቱዕ ሰባኪ ወስደው የእግዚአብሔርን መንገድ በትክክል ሲያስተምሩት፣ ጵርስቅላ ዋነኛዋ አስተማሪ እንደነበረች መረዳት ይቻላል ።

ዩልያን (Junia/Junias) እና የሐዋርያነት ክርክር

በሮሜ 16፡7 ላይ ጳውሎስ “በሐዋርያት ዘንድ ስማቸው ለታወቀ… ለዘመዶቼ ለአንድራኒቆንና ለዩልያን (Junia) ሰላምታ አቅርቡልኝ” ይላል ። ይህች አንዲት ቁጥር በዘመናዊው የሥነ-መለኮት ዓለም ከፍተኛ ክርክር (Debate) ያስነሳች ናት ። ክርክሩ በዋናነት በሦስት አቅጣጫዎች የሚታይ ነው፦

የመጀመሪያው ክርክር የስም እና የጾታ ክርክር (The Name-Gender Debate) ነው። ከ1977ቱ የበርናዴት ብሩተን (Bernadette Brooten) ጥናት ወዲህ፣ በርካታ ወግ አጥባቂ ምሁራን ይህ ስም የወንድ መሆን አለበት ብለው በማመን “ጁንያስ” (Junias) በሚል የወንድ ስም ሲተረጉሙት ቆይተዋል ። ሆኖም ግን የጀርመን ፊሎሎጂስት ሃንስ ሊትስማን (Hans Lietzmann) የጥንት ስሞችን ባጠናበት ሰፊ እና ጥልቅ ጥናቱ፣ “ጁንያስ” የሚባል የወንድ ስም በጥንቱ የሮም ግዛት ጭራሹኑ እንዳልነበረ አረጋግጧል ። በተጨማሪም እጅግ ጥንታዊ የሆኑት የእጅ ጽሑፎች (እንደ P46፣ የሲናቲክ የእጅ ጽሑፍ/Codex Sinaiticus፣ እንዲሁም የኮፕቲክ እና የቩልጌት ትርጉሞች) በሙሉ ቃሉን “ጁንያ/ዩልያን” በሚል የሴት ስም መዝግበውታል ። የ4ኛው ክፍለ ዘመን ታላቁ የቤተ ክርስቲያን አባት ዮሐንስ አፈወርቅ (John Chrysostom) ስለ እርሷ ታላቅነት ሲመሰክር፦ “ይህቺ ሴት የሐዋርያን ማዕረግ ለመቀበል መብቃቷ ጥበቧ ምን ያህል ታላቅ እንደሆነ ያሳያል!” በማለት አስፍሯል ።

ሁለተኛው ክርክር ደግሞ የሰዋሰው እና የሐዋርያነት ክርክር (The Syntax-Grammar and Apostleship Debate) ነው። ጁንያ እራሷ ሐዋርያ ነበረች ወይስ በሐዋርያት ዘንድ የምትታወቅ ተራ አማኝ ብቻ ነበረች? ዶ/ር ዳንኤል ዋላስ የተባሉ ታዋቂ የግሪክ ቋንቋ ምሁር የግሪክ ሰዋሰውን (Syntax) በመመርመር ጁንያ “በሐዋርያት ዘንድ የታወቀች” እንጂ እራሷ የሐዋርያነት ማዕረግ አልነበራትም ብለው በሰፊው ይሞግታሉ ። በአንጻሩ ሌሎች በርካታ ምሁራን ጳውሎስ ይህን አገላለጽ የተጠቀመው እርሷ እና አንድራኒቆን “ከሐዋርያት ሁሉ የላቁ ወይም እጅግ የታወቁ ሐዋርያት” (Outstanding among the apostles) መሆናቸውን ለመግለጽ ነው በማለት ይከራከራሉ ። የመጀመሪያዎቹ አስራ ሁለቱ ሐዋርያት ወንዶች እና አይሁዳውያን ብቻ ቢሆኑም፣ የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን እያደገች ስትመጣ ሐዋርያነት ለሴቶችም ሆነ ለአሕዛብ የተከፈተ ጸጋ መሆኑን፣ ጳውሎስ ራሱም ሆነ ጁንያ የዚህ ተስፋፋ የአገልግሎት ጸጋ አካል እንደነበሩ ያሳያል ።

በሮሜ 16 የተጠቀሱ ዋነኛ ሴቶች	የተሰጣቸው ማዕረግ / የተገለጹበት መንገድ	ሥነ-መለኮታዊ እና ታሪካዊ አንድምታ
ፌቤን (Phoebe)	አገልጋይ/ዲያቆን (Diakonos)፣ ደጋፊ/ጠባቂ (Prostatis)	ጳውሎስ ለሴት ይፋዊ የወንድ ማዕረግ መጠቀሙ፣ እና በመልእክት አስተላላፊነት የነበራት የላቀ የአመራር ሚና።
ጵርስቅላ (Prisca)	በክርስቶስ አብረው የሚሠሩ (Fellow worker)	ስሟ ከባሏ መቅደሙ የነበራትን የላቀ የትምህርት እና የቤት ቤተ ክርስቲያን (Ekklesia) የአመራር ደረጃ ያሳያል።
ዩልያን (Junia)	በሐዋርያት ዘንድ ስማቸው የታወቀ / የላቁ ሐዋርያት	በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ሴቶች እስከ ሐዋርያነት ማዕረግ ይደርሱ እንደነበር የሚያሳይ ሕያው ምስክር ነው።
ማርያም፣ ጠርፊና፣ ጠርፎሳ፣ ጵርስሲዳ	በጌታ ብዙ የደከሙ / የተጉ	ወንጌል በሴቶች ትጋት እና ያልተቋረጠ ጉልበት ምን ያህል እንደተስፋፋ ያረጋግጣል።

የተቀደሰ አሳሳም እና ክርስቲያናዊ ማኅበራዊ አንድነት

ጳውሎስ የሰላምታ ዝርዝሩን ሲያጠናቅቅ በቁጥር 16 ላይ “በተቀደሰ አሳሳም እርስ በርሳችሁ ሰላምታ ተሰጣጡ” የሚል ትእዛዝ እናገኛለን ። በጥንቱ የግሪክ እና የሮም ባህል፣ መሳሳም የቤተሰብ አባላት የጠበቀ የፍቅር፣ የክብር እና የእኩልነት መግለጫ ነበር። ጳውሎስ ይህን ማኅበራዊ ልማድ ወደ ቤተ ክርስቲያን ሥርዓት በማምጣት ክርስቲያኖች ሥጋዊ የደም ትስስር ባይኖራቸውም፣ በመንፈስ ቅዱስ የተዋጁ የአንድ መንፈሳዊ ቤተሰብ አባላት መሆናቸውን በተግባር አሳይቷል። በወቅቱ በነበረው ማኅበረሰብ ውስጥ ጌቶች እና ባሪያዎች፣ ዜጎች እና መጻተኞች፣ አሕዛብ እና አይሁዳውያን በከፍተኛ የደረጃ እርከን የተከፋፈሉ ነበሩ። ሆኖም ይህ “የተቀደሰ አሳሳም” (Holy Kiss) በነዚህ የኅብረተሰብ ክፍሎች መካከል የነበረውን የደረጃ ልዩነት እና የዘር ግድግዳ በማፍረስ፣ በክርስቶስ ኢየሱስ የላቀ አንድነት፣ መከባበር እና እኩልነት (unity and equality) እንዲሰፍን አድርጓል ። ይህ ድርጊት የክርስቶስ አካል የሆነችው ቤተ ክርስቲያን መገጣጠሚያዎቿ በሙሉ በፍቅር ተሳስረው እንደሚያድጉ የሚያሳይ የኤፌሶን 4፡15 ትምህርት ተግባራዊ መገለጫ ነው ።

የሐሰት አስተማሪዎች እና ክፍፍል ጥብቅ ማስጠንቀቂያ

ከቁጥር 17 እስከ 20 ጳውሎስ የደብዳቤውን የፍቅር እና የሰላምታ ቃና በድንገት በመቀየር ስለ ሐሰት አስተማሪዎች እጅግ ጠንካራ እና አጽንኦት ያለው ማስጠንቀቂያ ይሰጣል፦ “እናንተ የተማራችሁትን ትምህርት የሚቃወም መለያየትንና ማሰናከያን የሚያደርጉትን ሰዎች እንድትመለከቱ እለምናችኋለሁ፥ ከእነርሱ ዘንድ ፈቀቅ በሉ” ። ይህ ድንገተኛ የርዕስ ለውጥ (Rhetorical shift) ጳውሎስ ለቤተ ክርስቲያኒቱ ሥነ-መለኮታዊ ጤንነት የነበረውን ጥልቅ ቅንዓት ያሳያል።

ታዋቂው የስነ-መለኮት ምሁር ጆን ፓይፐር ይህን ክፍል ሲተነትኑ፣ ጳውሎስ አንድነትን (Unity) አጥብቆ የሚሻ እና ለዚህም የሚጸልይ ቢሆንም፣ እውነትን (Truth) የሳተ እና መሠረታዊ ትምህርትን ያጣ አንድነትን ግን በፍጹም እንደማይቀበል ያብራራሉ ። ፓይፐር እንዳስገነዘቡት፣ “ጳውሎስ ‘ማንም ሰው ሙሉ እውነት የለውም፣ ሁሉም የራሱ የሆነ የእውነት ቁራጭ አለው፣ ስለዚህ አንድነት ከእውነት ይበልጣልና አትለያዩ’ ሊል ይችል ነበር፤ ነገር ግን ሐሰተኛ ትምህርት ሲመጣ ከእነርሱ መለየት (Avoid them) እንዳለብን ያዛል” በማለት የሥነ-መለኮት ንቃት (Theological Vigilance) ወሳኝነትን ያሰምሩበታል ። እርግጥ ነው፣ በክርስቲያናዊ ሕይወት ውስጥ በእውነት መደሰት (Joy in the truth) የበላይነት ሊኖረው ይገባል፤ ነገር ግን ጤናማውን ትምህርት ከሚያፋልሱ ስህተቶች መጠበቅም እኩል አስፈላጊ ነው ።

እነዚህ ሐሰተኛ መምህራን በጳውሎስ እይታ መንፈሳዊያን ሳይሆኑ ሥጋውያን ናቸው። “ለጌታችን ለኢየሱስ ክርስቶስ ሳይሆን ለገዛ ሆዳቸው ይገዛሉ” ይላቸዋል ። “በመልካምና በሚያቆላምጥ ንግግር” (smooth talk and flattery) የስነ-መለኮት ዕውቀት የሌላቸውን እና የዋሆችን ልብ በማታለል የራሳቸውን ሥጋዊ እና ኢኮኖሚያዊ ፍላጎት (appetites) ያረካሉ ።

የዚህ ማስጠንቀቂያ ማሳረጊያ ሆኖ የቀረበው የጳውሎስ ቃል እጅግ ተስፋ ሰጪ የሆነ የፍጻሜ ዘመን (Eschatological) ሥነ-መለኮት አለው። በቁጥር 20 ላይ “የሰላም አምላክ ሰይጣንን ከእግራችሁ ሥር ፈጥኖ ይቀጠቅጠዋል” በማለት ታላቅ ተስፋ ይሰጣል ። ይህ ቃል በዘፍጥረት 3፡15 ላይ ለሰው ልጅ የተሰጠውን የክርስቶስን የመጀመሪያ ድል የማስታወስ እና ቤተ ክርስቲያንም የዚህ ታላቅ ድል ተካፋይ መሆኗን የሚያሳይ ጥልቅ መልእክት ነው ። እውነተኛ ሰላም የሚገኘው ዝም ብሎ ሁሉንም በማቀፍ ሳይሆን፣ መለያየትን እና ማሰናከያን የሚያመጣውን የሰይጣንን አሠራር በእግዚአብሔር ኃይል በመቀጥቀጥም ጭምር መሆኑን ይህ የሰላም አምላክ የተገለጠበት መንገድ ያስተምራል።

የማጠቃለያው የምስጋና ጸሎት (The Concluding Doxology)

የሮሜ መልእክት ፍጻሜ የሚያገኘው ከቁጥር 25 እስከ 27 ባለው ውብ፣ ግርማ ሞገስ የተላበሰ እና እጅግ ጥልቅ የሆነ የምስጋና ጸሎት (Doxology) ነው ። ይህ ማጠቃለያ የመልእክቱን አበይት ሥነ-መለኮታዊ ጭብጦች በሙሉ ወደ አንድ አዋህዶ የሚያቀርብ የጳውሎስ ትምህርት መደምደሚያ ነው። ይህ ክፍል አራት ዋና ዋና የሥነ-መለኮት ምሰሶዎችን ይዟል፦

አንደኛ፣ ወንጌልን ማጽናት (Strengthening through the Gospel)፡ እግዚአብሔር በጳውሎስ ወንጌል እና በኢየሱስ ክርስቶስ ስብከት አማኞችን ሊያጸናቸው እንደሚችል ያውጃል ። ጳውሎስ ገና በመልእክቱ መጀመሪያ (ሮሜ 1፡16) ላይ እንዳወጀው፣ ወንጌል የእግዚአብሔር የማዳን ኃይል (The power of God unto salvation) መሆኑን እንደገና ያስታውሳል ። እውነተኛ ጥንካሬ የሚመነጨው ከሰው ጥበብ ሳይሆን ከወንጌሉ ኃይል ብቻ ነው።

ሁለተኛ፣ የምሥጢሩ መገለጥ (Revelation of the Mystery)፡ ከዘላለም ዘመናት ጀምሮ በእግዚአብሔር ልብ ውስጥ ተሰውሮ የነበረው ምሥጢር አሁን በነቢያት መጻሕፍት ተገልጧል ። ይህ ታላቅ ምሥጢር፣ አሕዛብ ከእስራኤል ጋር በእኩልነት የክርስቶስ ኢየሱስ የጸጋው እና የድነቱ ተካፋይ መሆናቸውን የሚያበስር ነው ።

ሦስተኛ፣ የእምነት መታዘዝ (The Obedience of Faith)፡ የዘላለም አምላክ ትእዛዝ፣ አሕዛብ ሁሉ ወንጌልን ሰምተው ለእምነት መታዘዝ እንዲደርሱ ማድረግ ነው ። ጳውሎስ መልእክቱን በሮሜ 1፡5 ላይ “ለእምነት መታዘዝ” በማለት እንደጀመረ ሁሉ፣ መልእክቱንም በተመሳሳይ ሐረግ በመዝጋት፣ የእውነተኛ እምነት መገለጫው ታዛዥነት መሆኑን አጽንኦት ይሰጣል።

አራተኛ፣ ለእግዚአብሔር ክብር (Glory to God)፡ ታዋቂው ሰባኪ ቻርለስ ስፐርጅን (Charles Spurgeon) ይህንን ሲያብራሩ፣ “ክርስቶስ የአብን ፍቅር የገዛልን ሳይሆን፣ የክርስቶስ መሰጠት ራሱ የእግዚአብሔር ፍቅር ስጦታ ውጤት ነው” በማለት የእግዚአብሔርን ጸጋ ጥልቀት ይገልጻሉ ። በመሆኑም ጳውሎስ “ብቻውን ጥበበኛ ለሆነ ለእግዚአብሔር በኢየሱስ ክርስቶስ እስከ ዘላለም ድረስ ክብር ይሁን” በማለት ይዘጋል ። ይህ የውዳሴ ጸሎት የሌለው ክርስትና፣ የክርስቶስን ጸጋ በሚገባ ያላጣጣመ እና እውነተኛ አዳኝን ያላገኘ የውሸት ሃይማኖት ሊሆን እንደሚችል ይሰበካል ።

የማጠቃለያ ትንታኔ እና ለዘመናችን ቤተ ክርስቲያን ተግባራዊ አንድምታ

የሮሜ ምዕራፍ 16 ጥናት፣ በጥንታዊ ታሪክ ላይ የተንጠለጠለ ምርምር ብቻ ሳይሆን፣ ለዘመናችን ክርስቲያኖች፣ ማኅበረሰቦች እና ለቤተ ክርስቲያን አመራሮች እጅግ ጠቃሚ የሆኑ ተግባራዊ ትምህርቶችን (Practical Applications) ይዞ ይገኛል። እነዚህን ትምህርቶች ዘመናዊው አንባቢ በሚገባ ሊተገብራቸው በሚችል መልኩ እንደሚከተለው ማጠቃለል ይቻላል፦

የሴቶችን አገልግሎት እና አመራር ማክበር እና ማሳደግ ምዕራፉ በግልጽ እንደሚያሳየው፣ በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን የነበረችው ቤተ ክርስቲያን የሴቶችን አመራር አትገፋም ነበር ። ፌቤን እንደ ዲያቆን እና እንደ ቤተ ክርስቲያን ጠባቂ (Benefactor) የተጫወተችው ሚና፣ ጵርስቅላ የቤት ቤተ ክርስቲያን መሪ እና አስተማሪ በመሆን ያደረገችው ተጋድሎ፣ እንዲሁም ጁንያ በሐዋርያት ዘንድ ያላት ታላቅ ስፍራ፣ ዛሬም ቢሆን የሴቶችን የሥራ እና የአገልግሎት ቦታ ያጸድቃል ። ዛሬም ቤተ ክርስቲያን ይህንን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሞዴል በመከተል፣ የሴቶችን መንፈሳዊ ስጦታ እኩል ልትቀበል፣ ልታበረታታ እና ወደ አመራር ልታመጣ ይገባል ። የፌቤን ታሪክ እንደሚያስተምረን፣ ሴቶች በንግድም ሆነ በሙያ ዓለም (Business) ያላቸውን ተጽዕኖ እና ሃብት ለወንጌል መስፋፋት በከፍተኛ ደረጃ ሊጠቀሙበት ይችላሉ ።

ቤተ-ክርስቲያናዊ መዋቅር እና የወንድማማችነት ፍቅር የፕሊማውዝ ብሬዘረን (Plymouth Brethren) ምሁራን እንደሚያስገነዘቡት፣ የጥንቶቹ አብያተ ክርስቲያናት የሚሰበሰቡት በትላልቅ ሕንጻዎች ውስጥ ሳይሆን፣ በድህነት እና በስደት ፍርሃት ምክንያት በግለሰቦች መኖሪያ ቤቶች ውስጥ ነበር ። ሮሜ 16 ላይ የምናየው የቤት ቤተ ክርስቲያናት (House Churches) ሞዴል ዛሬም ቢሆን የጠበቀ መንፈሳዊ ቁርኝትን ለመፍጠር ወሳኝ ነው። በተጨማሪም ወንጌልን የሚያገለግሉትን ሰዎች በገንዘብ፣ በማረፊያ፣ እና በመንፈሳዊ ድጋፍ መቀበል የቤተ ክርስቲያን እና የምዕመናን ኃላፊነት ነው ። “የተቀደሰ አሳሳም” ባህል እንደሚያስተምረን ደግሞ፣ በማኅበረሰቡ ውስጥ ያሉትን የዘር፣ የጎሣ፣ የኢኮኖሚ እና የመደብ ልዩነቶች አፍርሰን በክርስቶስ ፍቅር አንድ ልንሆን ይገባል ።

ከሐሰተኛ አስተማሪዎች ራስን መጠበቅ እና ሥነ-መለኮታዊ ንቃት በዘመናችንም “በመልካምና በሚያቆላምጥ ንግግር” አማኞችን የሚያስቱ፣ ወንጌልን ለራሳቸው የንግድ ማትረፊያ ያደረጉ በርካታ ሐሰተኛ አስተማሪዎች በየቦታው ተስፋፍተው ይገኛሉ ። አብዛኛዎቹ የራሳቸውን ጥቅም፣ ስምና ዝና (“ሆዳቸውን”) የሚያመልኩ ናቸው ። ቤተ ክርስቲያን እውነተኛውን ትምህርት (Sound Doctrine) ከስህተት የመለየት ብቃት ሊኖራት ይገባል። ከእነዚህ ሰዎች ጋር “አንድነትን” በውሸት ከመፍጠር ይልቅ ርቀትን መጠበቅ (Avoid them) እና መንጋውን ማዳን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትእዛዝ ነው ። ጳውሎስ እንዳለው፣ ሁላችንም “ለበጎ ነገር ጥበበኞች፣ ለክፉ ነገር ግን የዋሆች” በመሆን መንፈሳዊ ንቃታችንን ልንጠብቅ ይገባል ።

በአጠቃላይ፣ የሮሜ ምዕራፍ 16 ተራ የስሞች መዝገብ ሳይሆን፤ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን በጎሣ፣ በጾታ፣ እና በማኅበራዊ መደብ ሳትከፋፈል በክርስቶስ ኢየሱስ ወንጌል የተሳሰረች አንዲት ሕያው አካል እንደነበረች የሚያሳይ ደማቅ ስዕል ነው ። መልእክቱ ወደ ሮምም ተላከ ወደ ኤፌሶን ፣ የያዘው ሥነ-መለኮታዊ እውነት ግን ዘመን ተሻጋሪ ነው። እያንዳንዱ አማኝ በወንጌል ሥራ ውስጥ የራሱ ድርሻ እንዳለው በማሳየት፣ ሕይወታችን በሙሉ ክርስቶስን ለሰጠን እና ብቻውን ጥበበኛ ለሆነው አምላክ ክብርን የሚያመጣ ሕያው የምስጋና ጸሎት (Doxology) ሊሆን እንደሚገባው ጥልቅ የሆነ ማሳሰቢያ በመስጠት ይደመድማል ።