መጽሐፍ ቅዱስ በአንድ ጊዜ፣ በአንድ ቦታ እና በአንድ ሰው የተጻፈ መጽሐፍ አይደለም። ይህ ቅዱስ መጽሐፍ እግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስ የሰው ልጆችን መሣሪያ አድርጎ በመጠቀም፣ በተለያዩ ዘመናትና ስፍራዎች የጻፈው መለኮታዊ የሕይወት ቃል ነው። መጽሐፉ የተጻፈበትን ዘመንና ስፍራ ማጥናት፣ ቃሉ ምን ያህል ታሪካዊና በእግዚአብሔር ጥበብ የተጠበቀ መሆኑን እንድናስተውል ይረዳናል።
ይህን ታሪካዊና መንፈሳዊ እውነት በሚከተሉት ዋና ዋና ክፍሎች እንመለከታለን፦
1. መጽሐፍ ቅዱስ መቼ ተጻፈ?
መጽሐፍ ቅዱስ ከዘፍጥረት እስከ ራእይ ድረስ ተጽፎ ለማለቅ በግምት 1500 ዓመታትን ወስዷል። አጻጻፉም በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች፣ ማለትም በብሉይ እና በአዲስ ኪዳን ይከፈላል፦
- ብሉይ ኪዳን፦ ይህ ክፍል የተጻፈው ከክርስቶስ ልደት በፊት በግምት ከ1400 እስከ 400 ባሉት 1000 ዓመታት ውስጥ ነው። ሙሴ የመጀመሪያዎቹን አምስት የሕግ መጻሕፍት (ኦሪት) በጻፈበት ጊዜ ጀምሮ፣ የመጨረሻው ነቢይ ሚልክያስ ትንቢቱን እስካጠናቀቀበት ጊዜ ድረስ ያለውን ታሪክ ያጠቃልላል። እግዚአብሔር ለሙሴ ሕግጋቱን እንዲጽፍ ሲያዘው፣ እግዚአብሔርም ሙሴን፦ ከነዚህ ቃሎች ጋር ከአንተና ከእስራኤል ጋር ቃል ኪዳን አድርጌአለሁና እነዚህን ቃሎች ጻፍ አለው (ዘጸአት 34:27)።
- አዲስ ኪዳን፦ ይህ ክፍል ደግሞ የተጻፈው ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሞትን ድል አድርጎ ወደ ሰማይ ካረገ በኋላ፣ በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን ውስጥ ነው። በግምት ከክርስቶስ ልደት በኋላ ከ40 እስከ 100 ባለው አጭር ጊዜ ውስጥ በሐዋርያትና በደቀ መዛሙርት ተጽፎ ተጠናቋል። ሐዋርያው ዮሐንስ በራእይ መጽሐፍ መጨረሻ ላይ የተገለጠለትን ሲጽፍ፣ እንግዲህ ያየኸውን አሁንም ያለውን ከዚህም በኋላ ይሆን ዘንድ ያለውን ጻፍ (ራእይ 1:19) በማለት የታዘዘውን መሠረት በማድረግ የመጽሐፍ ቅዱስ አጻጻፍ ተጠናቅቋል።
2. መጽሐፍ ቅዱስ የት ተጻፈ?
የመጽሐፍ ቅዱስ ጸሐፊዎች ቃሉን የጻፉት በአንድ አካባቢ ተቀምጠው አልነበረም። መንፈስ ቅዱስ በእስያ፣ በአፍሪካ እና በአውሮፓ አህጉራት ውስጥ ሆነው ቃሉን እንዲጽፉ አድርጓል፦
- በእስያ አህጉር፦ አብዛኛው የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል የተጻፈው በዚህ አህጉር ውስጥ ነው። በተለይም በእስራኤል ምድር፣ በባቢሎን (የአሁኗ ኢራቅ) እና በፋርስ አገራት ውስጥ ተጽፏል። ለምሳሌ ነቢዩ ዳንኤልና ሕዝቅኤል ትንቢታቸውን የጻፉት በባቢሎን ምርኮ ሳሉ ነበር።
- በአፍሪካ አህጉር፦ ነቢዩ ሙሴ አብዛኛዎቹን የመጀመሪያዎቹን የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት የጻፈው በግብጽ ምድርና በሲና በረሃ እስራኤላውያንን እየመራ በሚጓጓዝበት ወቅት ነው።
- በአውሮፓ አህጉር፦ አብዛኛዎቹ የአዲስ ኪዳን መልእክታት የተጻፉት በአውሮፓ ውስጥ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ወንጌልን ለማስፋፋት በሄደበት ወቅት ከሮም (ጣሊያን)፣ ከግሪክ እና ከመቄዶንያ እስር ቤቶች ሆኖ መልእክታቱን ጽፏል። የራእይ መጽሐፍም የተጻፈው ዮሐንስ በፍጥሞ ደሴት በግዞት ሳለ ነው።
3. በመንፈስ ቅዱስ የተጠበቀው መለኮታዊ አንድነት
እነዚህ 66 መጻሕፍት በተለያዩ አህጉራት፣ በ1500 ዓመታት የዘመን ልዩነት ውስጥ ቢጻፉም፣ ሐሳባቸው ግን ፈጽሞ አይጋጭም። ይህ ሊሆን የቻለበት ብቸኛው ምክንያት የጸሐፊዎቹ አስተማሪና አድራጊው ራሱ መንፈስ ቅዱስ ስለሆነ ነው። ትንቢት ከቶ በሰው ፈቃድ አልመጣምና፥ ዳሩ ግን በእግዚአብሔር ተልከው ቅዱሳን ሰዎች በመንፈስ ቅዱስ ተነድተው ተናገሩ (2ኛ ጴጥሮስ 1:21)። ዘመናት ቢለዋወጡም፣ ቦታዎች ቢራራቁም፣ የእግዚአብሔር መንፈስ የሰውን ዘር የማዳን ማዕከላዊ ሐሳብ (በክርስቶስ ኢየሱስ የሆነውን ቤዛነት) በሁሉም መጻሕፍት ውስጥ በአንድነትና በፍጹም ስምምነት ጠብቆታል።
ማጠቃለያ፦ አምላካችን እግዚአብሔር የዘመናትና የስፍራዎች ጌታ ነው። ቃሉን በተለያዩ አህጉራትና ዘመናት አስጠብቆ ዛሬ በእጃችን እንዲደርስ ማድረጉ፣ ለእኛ ያለውን ታላቅ ፍቅር ያሳያል። ይህን ሕያው ቃል በምናነብበት ጊዜ፣ ቃሉ የተጻፈው ከሺህ ዓመታት በፊት ቢሆንም፣ ዛሬም ለመንፈሳችን ሕይወትን እንደሚሰጥና በየትኛውም የሕይወት ስፍራ ብንሆን አግኝቶ እንደሚለውጠን ማመን አለብን። ዘመናትን ጥሶ የመጣውን ይህንን ሕያው ቃል በልባችን እናኑረው፤ በመንፈስ ቅዱስም ኃይል በታዘዝንለት ጊዜ በሕይወታችን ታላቅን መንፈሳዊ ፍሬ እናፈራለን።
1.66ቱም መጽሀፍት የተጻፈበት ጊዜ
2.66ቱም መጽሀፍት የተጻፈበት ቦታ
ብሉይ ኪዳን (39 መጻሕፍት)
ኦሪት ዘፍጥረት — የተጻፈበት ቦታ በምድረ በዳ ወይም በምድያም ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ በግምት በክርስቶስ ልደት ከመወለዱ በፊት (ከክ.ል.በ) 1445-1405 ዓክልበ. (በሙሴ) ነው።
ኦሪት ዘጸአት — የተጻፈበት ቦታ በሲና ምድረ በዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1445-1405 ዓክልበ. ነው።
ኦሪት ዘሌዋውያን — የተጻፈበት ቦታ በሲና ተራራ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1445-1405 ዓክልበ. ነው።
ኦሪት ዘሁልቁ — የተጻፈበት ቦታ በሲና ምድረ በዳ እና በሞአብ አውራጃ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1445-1405 ዓክልበ. ነው።
ኦሪት ዘዳግም — የተጻፈበት ቦታ በሞአብ አውራጃ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1405 ዓክልበ. ነው።
መጽሐፈ እያሱ — የተጻፈበት ቦታ በከንአን ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1375 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ መሳፍንት — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1045 ዓክልበ. ግድም (በሳሙኤል ዘመን) ነው።
መጽሐፈ ሩት — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 1010-930 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ሳሙኤል ቀዳማዊ እና ሁለተኛ — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 930 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ነገሥት ቀዳማዊ እና ሁለተኛ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ እና በባቢሎን ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 560-538 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ዜና መዋዕል ቀዳማዊ እና ሁለተኛ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም (ከምርኮ መልስ) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 450-400 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ዕዝራ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 457-444 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ነህምያ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 430 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ አስቴር — የተጻፈበት ቦታ በሱሳ (Persia) ከተማ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 470-460 ዓክልበ. ግድም ነው።
መጽሐፈ ኢዮብ — የተጻፈበት ቦታ በዑጽ ምድር ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ የፓትርያርኮች ዘመን (በጣም ከቀድሞ መጻሕፍት አንዱ እንደሆነ ይታመናል) ነው።
መዝሙረ ዳዊት — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል፣ በምድረ በዳ እና በልዩ ልዩ ቦታዎች ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ ከ1010 እስከ 450 ዓክልበ. ባለው ጊዜ ውስጥ በልዩ ልዩ ነብያትና ነገሥታት (በዋናነት በዳዊት) ተሰብስቦ የተጻፈ ነው።
መጽሐፈ ምሳሌ — የተጻፈበት ቦታ በእየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 950-700 ዓክልበ. (በሰሎሞን እና በሌሎች ጠቢባን) ነው።
መጽሐፈ መክብብ — የተጻፈበት ቦታ በእየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 935 ዓክልበ. ግድም ነው።
መኃልየ መኃልይ ዘሰሎሞን — የተጻፈበት ቦታ በእየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 965 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ኢሳይያስ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ (ኢየሩሳሌም) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 740-680 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ኤርምያስ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ እና በግብፅ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 626-586 ዓክልበ. ነው።
ሰቆቃወ ኤርምያስ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ፍርስራሽ አጠገብ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 586 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ሕዝቅኤል — የተጻፈበት ቦታ በባቢሎን (በግዞት እያለ) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 593-571 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ዳንኤል — የተጻፈበት ቦታ በባቢሎን ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 536 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ሆሴዕ — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል (ሰሜናዊው መንግሥት) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 755-710 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ኢዩኤል — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 835 ዓክልበ. ግድም (አንዳንዶች ከምርኮ በኋላ ይሉታል) ነው።
ትንቢተ አሞጽ — የተጻፈበት ቦታ ከይሁዳ ተልኮ በእስራኤል (በትዕኮአ) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 760-750 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ አብድዩ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 840 ወይም 586 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ዮናስ — የተጻፈበት ቦታ በነነዌ እና በጉዞው ላይ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 760 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ሚክያስ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 735-700 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ናሆም — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 663-612 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ዕንባቆም — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 609-605 ዓክልበ. ግድም ነው።
ትንቢተ ሶፎንያስ — የተጻፈበት ቦታ በይሁዳ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 640-621 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ሀጌ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 520 ዓክልበ. (በግንባታው ዘመን) ነው።
ትንቢተ ዘካርያስ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 520-480 ዓክልበ. ነው።
ትንቢተ ሚልክያስ — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 433-425 ዓክልበ. ግድም ነው።
አዲስ ኪዳን (27 መጻሕፍት)
የማቴዎስ ወንጌል — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል ወይም በሶርያ (በአንጾኪያ) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ በክርስቶስ ልደት ዘመን (ከክርስቶስ ልደት በኋላ – ከክ.ል.ሁ) 50-60 ዓም. ግድም ነው።
የማርቆስ ወንጌል — የተጻፈበት ቦታ በሮም ከተማ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 55-65 ዓም. ግድም ነው።
የሉቃስ ወንጌል — የተጻፈበት ቦታ በቂሣርያ ወይም በሮም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 60-63 ዓም. ግድም ነው።
የዮሐንስ ወንጌል — የተጻፈበት ቦታ በኤፌሶን ከተማ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 85-95 ዓም. ግድም ነው።
የሐዋርያት ሥራ — የተጻፈበት ቦታ በሮም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 63-64 ዓም. ግድም ነው።
ወደ ሮሜ ሰዎች የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በቆሮንቶስ ከተማ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 57-58 ዓም. ነው።
የቆሮንቶስ ሰዎች ቀዳማዊ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኤፌሶን ከተማ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 55 ዓም. ነው።
የቆሮንቶስ ሰዎች ሁለተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በመቄዶንያ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 56 ዓም. ነው።
ወደ ገላትያ ሰዎች የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በአንጾኪያ ወይም በሰሜን ገላትያ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 48-55 ዓም. ነው።
ወደ ኤፌሶን ሰዎች የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (በእስር ቤት ሆኖ) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 60-62 ዓም. ነው።
ወደ ፊልጵስዩስ ሰዎች የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (እስር ቤት) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 60-62 ዓም. ነው።
ወደ ቀላስይ ሰዎች የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (እስር ቤት) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 60-62 ዓም. ነው።
ለተሰሎንቄ ሰዎች ቀዳማዊ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በቆሮንቶስ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 50-51 ዓም. ነው።
ለተሰሎንቄ ሰዎች ሁለተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በቆሮንቶስ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 51-52 ዓም. ነው።
ለጢሞቴዎስ ቀዳማዊ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በማቄዶንያ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 62-64 ዓም. ነው።
ለጢሞቴዎስ ሁለተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (በሁለተኛው እስር) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 66-67 ዓም. ነው።
ለቲቶ የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በማቄዶንያ ወይም በኮርንቶስ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 62-64 ዓም. ነው።
ለፊልሞና የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (እስር ቤት) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 60-62 ዓም. ነው።
ወደ ዕብራውያን የተጻፈ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኢጣሊያ ወይም በሮም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 64-68 ዓም. ግድም ነው።
የያዕቆብ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኢየሩሳሌም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 45-50 ዓም. ግድም (ከመጀመሪያዎቹ የአዲስ ኪዳን ጽሑፎች አንዱ) ነው።
የጴጥሮስ ቀዳማዊ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም (በምሳሌያዊ ስሟ ባቢሎን እየተባለች) ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 62-64 ዓም. ነው።
የጴጥሮስ ሁለተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በሮም ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 66-68 ዓም. ነው።
የዮሐንስ ቀዳማዊ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኤፌሶን ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 85-95 ዓም. ነው።
የዮሐንስ ሁለተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኤፌሶን ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 85-95 ዓም. ነው።
የዮሐንስ ሦስተኛ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በኤፌሶን ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 85-95 ዓም. ነው።
የይሁዳ መልእክት — የተጻፈበት ቦታ በእስራኤል ወይም በሶርያ ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 65-80 ዓም. ግድም ነው።
የዮሐንስ ራእይ — የተጻፈበት ቦታ በፓጥሞስ ደሴት ሲሆን፣ የተጻፈበት ጊዜ 95-96 ዓም. ግድም ነው።