ወንጌላትን እንዴት መረዳትና መተርጎም ይቻላል?

በምድር ላይ የተለያዩ የሥነ-ጽሑፍ ዓይነቶች (ዘውጎች) በየራሳቸው ልዩ መመሪያና መንገድ ይተረጎማሉ። ለአብነት ያህል፥ ረቂቅና ተምሳሌታዊ ቋንቋን በጥንቃቄ የሚከተል አንዱ ቅዱስ ግጥም ወይም ቅኔ፥ ፍጹም ቀጥተኛ በሆኑ ተራ ቃላት ከሚጻፍ ተራ የግል ደብዳቤ ጋር መዋቅሩ አንድ ዓይነት አይደለም።

ከአንድ የቅርብ ጓደኛችን ተራ ምድራዊ ደብዳቤ ቢደርሰን፥ በውስጡ ያለውን «ሰምና ወርቅ» (የውስጥ ምስጢር) ለይቶ ለማወቅ ብዙ ሳንጨነቅ፥ ልክ ከጓደኛችን ጋር ፊት ለፊት አፍ ለአፍ እንደምንነጋገር ሁሉ ዓረፍተ-ነገሩን በቀላሉ ቀጥተኛ ትርጉሙን ልናነበው እንችላለን። ነገር ግን አንድን ጥልቅ መለኮታዊ ቅኔ ወይም ትንቢት እንደ ተራ የቤት ደብዳቤ ብቻ አቅልለን ካነበብነው፥ መንፈስ ቅዱስ በውስጡ የሸሸገውን ታላቅ ሰማያዊ ምስጢር ሙሉ በሙሉ እናጣዋለን።

ስለሆነም የመጽሐፍ ቅዱስን መለኮታዊ መልእክት በቅጡና በትክክል ለመረዳት፥ መጀመሪያ የምናነበው የጽሑፍ ዓይነት ምን እንደሆነ ለይቶ ማወቅና የዚያን ልዩ ሥነ-ጽሑፍ ባሕርይ ለመተርጎም የሚቻልበትን መንፈሳዊ መንገድ በሚገባ መገንዘብ ይኖርብናል።

የመጽሐፍ ቅዱስም እውነተኛ አወቃቀር ልክ እንደዚሁ ነው። ምንም እንኳ ሉዓላዊው መንፈስ ቅዱስ በመጽሐፍ ቅዱስ አጻጻፍ ሂደት ውስጥ ምንም ዓይነት ስሕተትና መታለል እንዳይከሰት በጥንቃቄ ቢቆጣጠረውም (Inspiration)፥ ቅዱሳን ጸሐፊዎቹ ግን የእግዚአብሔርን ዘላለማዊ ቃል በሰውኛ ቋንቋ ለመግለጥ የተለያዩ የሥነ-ጽሑፍ ስልቶችን (Genres) እንዲጠቀሙ በጸጋ ፈቅዶላቸዋል፦

• ሐዋርያው ጳውሎስ ለአብያተ ክርስቲያናት የጻፋቸው መጻሕፍት በሙሉ ቀጥተኛ የአምልኮና የስነ-መለኮት ደብዳቤዎች (Epistles) ናቸው።
• የነገረ-መለኮት ምሁራን የሐዋርያው ዮሐንስን ራእይ መጽሐፍ ደግሞ ተምሳሌታዊና ትንቢታዊ በሆኑ ምልክቶች የተሞላ «አቡቀለምሲሳዊ ሥነ-ጽሑፍ» (Apocalyptic Literature) ብለው ይጠሩታል።

አራቱ ወንጌላት ምን ዓይነት ሥነ-ጽሑፍ ናቸው?

ለመሆኑ በአዲስ ኪዳን መጀመሪያ ላይ የሚገኙት አራቱ ወንጌላት ምን ዓይነት ሥነ-ጽሑፍ ናቸው? ለዚህ ታላቅ ጥያቄ የሚሆን ትክክለኛ መጽሐፍ ቅዱሳዊ መልስ፦ አራቱ ወንጌላት ፍጹም «ትምህርተ-ታሪክ» (Historical Narrative) ናቸው የሚለው ነው። ወንጌላትን በጥንቃቄ በምናጠናበትና በክፍል ውስጥ በምንወያይበት ጊዜ ሁልጊዜ ልናጤናቸው የሚገቡ ሁለት ታላላቅ መለኮታዊ እውነቶች አሉ፦

፩. ወንጌላት እውነተኛ ታሪክ (History) መሆናቸውን ማስታወስ

ማቴዎስ፥ ማርቆስ፥ ሉቃስና ዮሐንስ የክርስቶስን ታሪክ ሲጽፉ በራሳቸው አእምሮ የፈጠሩትን ተረት አልጻፉም፤ ይልቁኑ በምድር ላይ በተግባር የተፈጸሙ እውነተኛ ታሪካዊ ክስተቶችንና ሁኔታዎችን ነው በታማኝነት የዘገቡት። የሰው አካል ለብሶ ወደዚህ ምድር የመጣው የእግዚአብሔር ልጅ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በምድር ላይ ያለ ሥራ በባዶ አልኖረም፤ እርሱ የታመሙትን ፈውሷል፥ ሙታንን አስነስቷል፥ ማዕበሉን ጸጥ አድርጓል (ታላላቅ ተአምራትን በተግባር ሠርቷል)። በወንጌላቱ ውስጥ የተጠቀሱትን ሰማያዊ እውነቶች ሁሉ ለሕዝቡ በሥልጣን አስተምሯል።

መጽሐፍ ቅዱስ ፍጹም የእግዚአብሔር ሕያው ቃል ነው። በተአምራት መለኮታዊ ኃይል ፈጽመው የማያምኑ አምላክ የለሽ የዓለማውያን ምሁራን፥ አራቱ ወንጌላት እንዲሁ በሰዎች የተፈጠሩ ልብ-ወለድ ድርሳናትና ተረቶች እንደሆኑ በክህደት ይናገራሉ። ነገር ግን እኛ በጴንጤቆስጤ (በወንጌላውያን) እምነታችን የጸናን አማኞች፥ መጽሐፍ ቅዱስ የሕያው እግዚአብሔር እስትንፋስ እንደሆነና በውስጡ የሚገኘው መለኮታዊ አሳብ ሁሉ ፍጹም እውነት መሆኑን የማይቀበልና የሚጋፋ ማንኛውንም ዓይነት የክህደት አሳብ በልባችንና በቤተ ክርስቲያናችን መካከል ፍጹም ልናስተናግድ አይገባም።

፩. የውይይት ጥያቄ፦ በአራቱ ወንጌላት ውስጥ የተመዘገቡት የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ተአምራት፥ ስቅለትና ትንሣኤ ፍጹም እውነተኛ ታሪካዊ ክስተቶች መሆናቸውን በእምነታችን ዘንድ ሁልጊዜ አጥብቆ ማመን ለአማኝ ጉዟችንና ለድነታችን ጽናት እጅግ አስፈላጊ የሚሆነው ለምንድን ነው?

፪. ወንጌላት ለማስተማርና ወደ እምነት ለመምራት የተጻፉ መሆን

የወንጌል ጸሐፊዎች እነዚህን እውነተኛ ታሪኮች ያቀረቡት ሰዎችን በመለኮታዊ ታሪኮች አማካይነት ለእምነት ሕይወት ለማስተማር ነው። በሌላ አነጋገር፥ በዓለማዊ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ውስጥ ከምናጠናቸው ባዶ የታሪክ መጻሕፍት ፍጹም በተለየ መንገድ፥ በወንጌላት ውስጥ የተመረጡት ታሪኮችና የቀረቡበት መለኮታዊ አውድ ሁሉ የተዘጋጀው፦ ሰዎች ከንጉሡ ከኢየሱስ ክርስቶስ ጋር እንዴት የልብ የፍቅር ግንኙነት መመሥረትና ማደግ እንዳለባቸው ለማስተማር ነው።

በጥቅሉ ሲታይ አራቱ የወንጌል ጸሐፊዎች ወንጌሉን ሲያዘጋጁ የሚከተሉትን ሁለት ታላላቅ መንፈሳዊ ዓላማዎች በኃይል ለማከናወን በጥብቅ ይፈልጉ ነበር፦

• የክርስቶስን መለኮታዊ ማንነት በግልጽ ማብራራት፦ ክርስቶስ በምድር ታሪክ መድረክ ላይ የመጣ ተራ ምድራዊ ተዋናይ ወይም ተራ ነቢይ ፈጽሞ አይደለም፤ ይልቁኑ እርሱ ለዓለም ኃጢአት መሥዋዕት ለመሆን በሥጋ የተገለጠ ፍጹም አምላክ ነው! እርሱ በምድር ላይ ከኖሩት ሰዎችና መሪዎች ሁሉ ፍጹም የተለየ ቅዱስ ነው። እርሱ በቀራንዮ መስቀል ላይ ለእኛ በደል የዘላለም መሥዋዕት ሆኖ በመሠዋቱ ምክንያት፥ የሰው ልጆች ሁሉ ይህንን ታሪክ አንብበው ክርስቶስን በግል ማወቅና በእርሱ ማዳን ላይ ብቻ ሙሉ በሙሉ ማመን እንዳለባቸው ወንጌላውያኑ በቃሉ በግልጽ አብራርተዋል።
• የደቀ-መዝሙርነትን እውነተኛ ትርጉም ማስተማር፦ እነዚህ መጻሕፍት ለእኛ ለክርስቲያኖች «የክርስቶስ እውነተኛ ተከታይ (ደቀ-መዝሙር) መሆን ማለት በምድር ላይ ምን ማለት እንደሆነ» ፍጹም መለኮታዊ መመሪያ ይሰጡናል። ክርስቶስ ሞቷል፥ በታላቅ ኃይልም ከሙታን ተነስቷል፤ ስለሆነም እርሱ ዛሬም ለዘላለም ሕያው ነው! በሰማያዊ ዙፋኑ ላይም በአምላክነቱ ፍጹም ስግደትና አምልኮ ይቀርብለታል። ክርስቶስ በቃሉ በግልጽ እንደተናገረው፥ እርሱ እስከ ዓለም ፍጻሜ ድረስ በጸጋው ሁልጊዜ ከእኛ ጋር አብሮ አለ (ማቴ. 28፡20)። ስለሆነም «እኔ የክርስቶስ ተከታይ ነኝ» ማለት፦ እርሱ በሥጋ የተገለጠና ለኃጢአታችን የሞተ እውነተኛ አምላክ መሆኑን በልብ ሙሉ በሙሉ መቀበል ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም ከእርሱ ከሕያው ጌታ ጋር በየዕለቱ የማይናወጥ ጥልቅ መንፈሳዊ ግንኙነት መመሥረት ማለት ነው። በጥንት ዘመን ለነበሩት ለማቴዎስና ለሌሎቹ ደቀ-መዛሙርት በምድር እንደታያቸው ዛሬ ለእኛ በአካል በዓይናችን ላይታየን ይችላል፤ ይሁንና እርሱ አሁንም በውስጣችን በመንፈስ ቅዱስ አማካይነት ብቸኛ አዳኛችን፥ ጌታችንና እውነተኛ ወዳጃችን ሆኖ ከእኛ ጋር ይኖራል። የክርስቶስ ደቀ-መዝሙር መሆን ማለት ጌታ ያስተማረንን ሰማያዊ እውነት ሁሉ በዕለት ተዕለት ሕይወታችንና በሥራችን ላይ በተግባር ለማዋል በልብ ሙሉ በሙሉ መወሰን ማለት ነው። የክርስቶስ ተከታይ የሆነ እውነተኛ ሰው ሁልጊዜ የእርሱን ዓይነት የተቀደሰ መለኮታዊ ባሕርይ፥ ፍቅርና ታዛዥነት በተግባር ሊያሳይና ስለ ክርስቶስ ሕያው አዳኝነት ለሌሎቹ ለጠፉት ወገኖች በኃይል ሊመሰክር ይገባዋል።

፪. የውይይት ጥያቄ፦

1. ከላይ በ «ሀ» እና በ «ለ» ሥር በዝርዝር የቀረቡት ታላላቅ መለኮታዊ እሳቦች (የክርስቶስ አምላክነትና የደቀ-መዝሙርነት ኑሮ) ዛሬ ላሉት ወንጌላውያን ክርስቲያኖች በመንፈሳዊ ጉዟቸው ወቅት እጅግ ጠቃሚና መሠረታዊ የሚሆኑት በምን ምክንያት ነው?
2. በአሁኑ ዘመን የአንተ አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን እነዚህን ታላላቅ የወንጌል እውነቶች ለምእመኖቿ፥ በተለይም አዲስ ጌታን ተቀብለው ወደ ጉባኤ ለሚመጡ አዳዲስ ክርስቲያኖች በምን ዓይነት መንፈሳዊ የትምህርት ሥርዓትና መዋቅር በጥንቃቄ ታስተምራለች?

genealogical ትንተና — የማቴዎስ እና የሉቃስ ወንጌል የትውልድ ሐረግ ንጽጽር

፫. የውይይት ጥያቄ፦ የይዘቱን ታሪካዊ ፍሰት በሚገባ ለመረዳት የቅዱስ ማቴዎስ ወንጌል ምዕራፍ 1 እና 2ን በጥንቃቄ አንብብ።

• ሀ) ሐዋርያው ማቴዎስ በመጽሐፉ መጀመሪያ ላይ የኢየሱስ ክርስቶስን ምድራዊ የዘር ሐረግ ከዳዊትና ከአብርሃም ጀምሮ በዝርዝር በመቁጠር ለአይሁድ ሕዝብ ማስተላለፍ የፈለገው ታላቅ መለኮታዊ ትምህርትና ምስጢር ምንድን ነው?
• ለ) በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ የሕይወት ታሪክ ውስጥ፥ ለቀራጩ ለማቴዎስ እጅግ አስፈላጊና መሠረታዊ የነበሩት ታሪካዊ ዓመታትና ክስተቶች የትኞቹ ነበሩ?
• ሐ) በማቴዎስ ወንጌል 1፡1-17 ላይ የሰፈረውን የክርስቶስን የትውልድ ሐረግ አወቃቀር፥ በሉቃስ ወንጌል 3፡23-38 ላይ ከቀረበው ታሪካዊ ገለጻ ጋር በጥንቃቄ በማነጻጸር በመካከላቸው ያለውን መሠረታዊ የስነ-መለኮት ልዩነትና መለኮታዊ ዓላማ በግልጽ አስረዳ።

ሀ) ማቴዎስ የትውልድ ሐረጉን የጻፈበት ታላቅ መለኮታዊ ዓላማ

ሐዋርያው ማቴዎስ ወንጌሉን ሲጀምር የኢየሱስ ክርስቶስን ምድራዊ የዘር ሐረግ ዝርዝር በጥንቃቄ ያስቀመጠው (ማቴ. 1፡1-17)፥ ለአይሁድ ወገኖቹ ሁለት ታላላቅ መለኮታዊ እውነቶችን ለማረጋገጥ ነበር፦

• ኢየሱስ እውነተኛው የዳዊት ልጅ (ንጉሥ) መሆኑን ማሳየት፦ እግዚአብሔር ለንጉሥ ዳዊት ከእርሱ የሚወጣው ዘር በዙፋኑ ላይ ለዘላለም እንደሚነግሥ የኪዳን ተስፋ ሰጥቶት ነበር (2ኛ ሳሙ. 7:12-16)። ማቴዎስ የኢየሱስን የዘር ሐረግ በሰሎሞን የንግሥና መስመር በኩል ወደ ዮሴፍ በማምጣት፥ ክርስቶስ የአይሁድ ሕጋዊ ንጉሥ ለመሆን የሚያበቃውን መለኮታዊና የደም መመዘኛ መሥፈርት በታሪክ ሙሉ በሙሉ እንዳሟላ ለአይሁድ ማኅበረሰብ በሥልጣን መሰከረ።
• ኢየሱስ እውነተኛው የአብርሃም ልጅ መሆኑን ማሳየት፦ እግዚአብሔር ለአብርሃም በዘሩ (በክርስቶስ) አማካይነት የምድር ነገዶች ሁሉ እንደሚባረኩ የጸጋ ቃል ገብቶለት ነበር (ዘፍጥ. 12:3)። ማቴዎስ የኢየሱስን ትውልድ ከአብርሃም በመጀመር፥ እርሱ ለአይሁድ ብቻ ሳይሆን ለመላው ዓለም ሕዝቦች የዘላለም በረከትና ድነት ይዞ የመጣው እውነተኛው መለኮታዊ ዘር መሆኑን በጥልቀት አስተማረ።

ለ) ለማቴዎስ እጅግ አስፈላጊ የነበሩት የክርስቶስ ታሪካዊ ክስተቶች

በክርስቶስ ሕይወት ውስጥ ቀራጩ ማቴዎስ በወንጌሉ መጀመሪያ ላይ ለይቶ የመዘገባቸውና ለእርሱ አስተምህሮ እጅግ አስፈላጊ የነበሩት ታሪካዊ ክስተቶች የሚከተሉት ነበሩ፦

• የክርስቶስ በተአምር ከድንግል መወለድ፦ (ማቴ. 1:18-25) — መሢሑ አማኑኤል (እግዚአብሔር ከእኛ ጋር) መሆኑን የሚያረጋግጠው ድንቅ ልደት።
• የአሕዛብ ሰብአ ሰገል አምልኮና የኮከቡ መገለጥ፦ (ማቴ. 2:1-12) — የክርስቶስ ንጉሥነት በአሕዛብ ምሁራን ፊት መታወቁ።
• ከንጉሥ ሄሮድስ ቁጣ ወደ ግብፅ ምድር መሸሽና በቤተልሔም የነበሩ ሕፃናት እልቂት፦ (ማቴ. 2:13-18) — የብሉይ ኪዳን ትንቢቶች በታሪክ መስመር ውስጥ መፈጸማቸው።
• ናዝሬት ወደምትባለው ከተማ ተመልሶ በገሊላ በታማኝነት ማደጉ፦ (ማቴ. 2:19-23)።

ሐ) በማቴዎስ እና በሉቃስ ወንጌል የትውልድ ሐረግ መካከል ያሉ 3 ታላላቅ ልዩነቶች

የማቴዎስን ወንጌል 1፡1-17 እና የሉቃስን ወንጌል 3፡23-38 የዘር ሐረግ አወቃቀር በጥንቃቄ ስናነፃፅር፥ በመካከላቸው 3 ታላላቅ መጽሐፍ ቅዱሳዊና መለኮታዊ ልዩነቶችን እናገኛለን፦

1. የአቅጣጫና የመነሻ ልዩነት (የአጻጻፍ መዋቅር)፦
   • የማቴዎስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ ከጥንት ታሪክ ጀምሮ ወደ ፊት ቁልቁል ይወርዳል፤ ማለትም ከአባቶች ከአብርሃምና ከዳዊት ተነስቶ በታሪክ መስመር ወደ ታች በመውረድ በዮሴፍና በኢየሱስ ክርስቶስ ልደት ላይ በጥንቃቄ ይደመድማል (ባህላዊው የአይሁድ አጻጻፍ ስልት)።
   • የሉቃስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ ከክርስቶስ ተነስቶ ወደ ኋላ ታሪክ ወደ ላይ በኃይል ይወጣል፤ ማለትም ከኢየሱስና ከዮሴፍ ጀምሮ ወደ ኋላ ዘመናትን እየቆጠረ ወደ ላይ ይወጣል።
2. የወሰኑበት የታሪክ ፍጻሜ ልዩነት (የይዘት ዓላማ)፦
   • የማቴዎስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ ትውልዱን ሙሉ በሙሉ በአባቶች በንጉሥ ዳዊትና በአብርሃም ላይ ብቻ ይገታል (ማቴ. 1:1)፤ ዓላማውም አይሁዳውያን አንባቢዎች ኢየሱስ የአይሁድ ቃል ኪዳንና የትንቢት ፍጻሜ መሆኑን ብቻ ለይተው እንዲያረጋግጡ ለማድረግ ነው።
   • የሉቃስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ ትውልዱን በአብርሃም ላይ ብቻ አይገታም፤ ይልቁኑ ወደ ኋላ በመሄድ በአዳምና በፈጣሪ እግዚአብሔር ላይ ያበቃል፦ «… የሄኖስ፥ የሴት፥ የአዳም፥ የእግዚአብሔር።» (ሉቃስ 3፡38)። ሉቃስ ለአሕዛብ ዓለም የሚጽፍ ሐኪም እንደመሆኑ መጠን፥ የክርስቶስ ማዳን ለአይሁድ ብቻ ሳይሆን፥ ለአዳም ዘር ለሰው ልጆች ሁሉ የተሰጠ ሁለንተናዊ መለኮታዊ ጸጋ መሆኑን ለማሳየት ስለፈለገ ነው የዘር ሐረጉን እስከ መጀመሪያው ሰው እስከ አዳም ድረስ የወሰደው።
3. የሕጋዊ (የንጉሥነት) እና የተፈጥሯዊ (የሥጋ) መስመር ልዩነት፦
   • የማቴዎስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ የኢየሱስን የዘር ሐረግ በንጉሥ ዳዊት ልጅ በሰሎሞን የንግሥና መስመር በኩል ቀጥታ ወደ አሳዳጊው አባቱ ወደ ዮሴፍ ያመጣዋል (ማቴ. 1:6)። ይህ መስመር የንጉሥነቱን ሕጋዊ የዙፋን መብት (Legal/Royal Line) የሚያሳይ ነው። ምክንያቱም በሕጉ መሠረት ኢየሱስ የዮሴፍ የበኩር ልጅ ተደርጎ ስለሚቆጠር፥ የዳዊት ዙፋን ሕጋዊ ወራሽ ይሆናል።
   • የየሉቃስ ወንጌል የዘር ሐረግ፦ የኢየሱስን የዘር ሐረግ በንጉሥ ዳዊት ሌላኛው ልጅ በናታን መስመር በኩል ወደ ላይ ይወስደዋል (ሉቃስ 3:31)። ብዙ ታዋቂ የወንጌላውያን ሊቃውንት እንደሚያስተምሩት፥ ሉቃስ የመዘገበው በቀጥታ የእናቱን የቅድስት ድንግል ማርያምን እውነተኛ የተፈጥሮ የሥጋ የዘር ሐረግ (Biological Line) ነው። ዮሴፍ በዔሊ ልጅ በማርያም በኩል አማች በመሆኑ ነው በስሙ የተመዘገበው። ይህ መስመር ክርስቶስ በሥጋ ማርያም ከአብርሃምና ከዳዊት ወገን በትክክል መወለዱንና እርሱ ፍጹም እውነተኛ የሰው ልጅ መሆኑን በጥንቃቄ ያረጋግጣል።

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።